چکیده
در این تحقیق
از سود جامع و سود خالص استفاده شده تا توانایی نسبی سود جامع برای ارایه
خلاصه نتایج عملکرد شرکت مورد بررسی قرار گیرد. همچنین بررسی شده که کدام
یک از تعدیلات سود و زیان جامع توانایی سود را برای انعکاس خلاصه عملکرد
شرکت بهبود می بخشد. در این تحقیق در پی بررسی این ادعا هستیم که سود
اندازه گیری شده بر مبنای سود جامع نسبت به سایر معیارها، اندازه گیری
بهتری از عملکرد شرکت ارایه می دهد. نتایج این تحقیق نشان می دهد که سود
جامع برای ارزیابی عملکرد شرکت بر مبنای بازده سهام و قیمت سهام، بر سود
خالص برتری ندارد. بررسی ها نشان داد که داده های مورد استفاده در این
تحقیق تحت تأثیر اثر مقیاس قرار دارد و با استفاده از روش هایی اثر مقیاس
تعدیل شده است. در مجموع نتایج این تحقیق شواهدی را فراهم می آورد که نشان
می دهد تعدیلات سود و زیان جامع توانایی سود را برای انعکاس عملکرد شرکت
بهبود می دهد هر چند ابهاماتی نیز در نتایج بدست آمده مشاهده می شود.
Abstract
In this study we investigate the relative ability of comprehensive income and net income to summarize firm performance as reflected in stock returns. We also examine which comprehensive income adjustments improve the ability of income to summarize firm performance. In this study we investigate the claim that income measured on a comprehensive basis is a better measure of firm performance than other summary income measures. The results do not show that comprehensive income is superior to net income for evaluating firm performance on the basis of stock return and price. In Tehran Stock Exchange except for investment industrial group, we found no evidence that comprehensive income for firm performance evaluation on the basis of cash flows prediction is superior to net income. We found a better situation for the state companies (only in other companies group), i.e., firm performance evaluation on the basis of cash flows prediction using comprehensive income is superior to net income. Collectively, our results provide some evidence that show comprehensive income adjustments improve ability of income for reflecting firm performance, although some inconsistencies are observed.
مقدمه صورت های مالی محصول نهایی فرآیند حسابداری مالی به شمار می رود. صورت سود و زیان به عنوان مبنایی برای تصمیمات سرمایه گذاری و سایر تصمیمات محسوب می شود. اندازه گیری سود دوره و وضعیت مالی یک واحد تجاری همیشه یکی از چالشهای پیش روی تدوین کنندگان استانداردهای حسابداری و دل مشغولی اصلی استفاده کنندگان اطلاعات حسابداری بوده است. اهداف حسابداری و گزارشگری مالی بیشتر برخاسته از نیازهای اطلاعاتی استفاده کنندگان برون سازمانی است. هدف اصلی گزارشگری مالی بیان وضعیت مالی و عملکرد واحد تجاری برای اشخاص بیرون از واحد تجاری جهت کمک به آنها در اتخاذ تصمیمات مالی است. ابزار اصلی انتقال اطلاعات به اشخاص مزبور، صورتهای مالی اساسی و یادداشت های توضیحی این صورت ها و گزارش های مکمل است که محصول نهایی فرآیند حسابداری و گزارشگری مالی محسوب می شود.
کارایی بازار بر تئوری رقابت مبتنی است که در آن قیمت ها بنحو رقابتی تعیین می شود و تصمیمات، اطلاعات اقتصادی موجود را منعکس می کند. یکی از انواع اطلاعات اقتصادی که برای افزایش کارایی بازار مورد استفاده قرار می گیرد، اطلاعات صورت های مالی است. تحلیل گران مالی در گرد آوری و انتشار این گونه اطلاعات اصلی ترین گروه هستند. هنگامی که تعیین مکان ارایه اطلاعات اقتصادی مشکل است یا در بین شرکت ها بنحو یکنواخت ارایه نشده است، تحلیل گران قادر نیستند بنحو بهینه نقش خود را اجرا کنند و کارایی کاهش می یابد ( اسمیت و ریتر ، ۱۹۹۶ ). این مشکل قبل از معرفی صورت سود و زیان جامع به برخی از اقلام سود و زیان جامع مربوط می شد که مستقیماً در بخش حقوق صاحبان سهام ترازنامه انعکاس می یافت. طبق تعریف هیأت تدوین استانداردهای حسابداری مالی در بیانیه مفاهیم شمارة ۶ سود و زیان جامع عبارت است از ” تغییر در خالص دارایی های یک واحد تجاری در نتیجه معاملات و سایر رویدادها به غیر از سرمایه گذاری مالکین یا سود سهام پرداختی به آنها در یک دوره مالی“ .
صورت سود و زیان جامع ابزاری برای ارزیابی عملکرد شرکت است. هدف از ارایه این صورت مالی ملزم کردن واحدهای تجاری به انعکاس مشخص و بارز برخی عناصر عملکرد مالی است تا به درک استفاده کنندگان صورت های مالی از عملکرد مالی واحد تجاری طی یک دوره کمک کند و مبنایی برای ارزیابی عملکرد مالی و جریانهای نقدی آتی فراهم آورد. همچنین صورت سود و زیان جامع به عنوان یک صورت مالی اساسی باید کل درآمدها و هزینه های شناسایی شده طی دوره را که قابل انتساب به صاحبان سرمایه است، به تفکیک اجزای تشکیل دهنده آنها نشان دهد. هدف از تهیه ی صورت سود و زیان و صورت سود و زیان جامع، ارایه کلیه ی درآمدها و هزینه های شناسایی شده طی یک دوره ی مالی است. تمرکز اصلی صورت سود و زیان دوره بر درآمدها و هزینه های عملیاتی است.
درآمدها و هزینه ها تنها در مواردی در صورت سود و زیان منعکس نمی شود که بنحو مشخص به موجب استانداردهای حسابداری مستقیماً به حساب حقوق صاحبان سرمایه منظور شود. به دلیل این که برای تصمیم گیری اقتصادی استفاده کنندگان صورت های مالی، آگاهی از کلیه جنبه های عملکرد مالی واحد تجاری طی دوره ضرورت دارد، لازم است کلیه درآمدها و هزینه های شناسایی شده طی آن دوره مورد ملاحظه قرار گیرد. بدین لحاظ همان گونه که در مفاهیم نظری گزارشگری مالی مقرر شده، تهیه و ارایه یک صورت مالی اساسی جدید با عنوان ”صورت سود و زیان جامع“ ضروری است تا میزان افزایش یا کاهش حقوق صاحبان سرمایه از بابت درآمدها و هزینه های مختلف دوره نشان داده شود.
در این تحقیق از سود جامع و سود خالص استفاده شده تا توانایی نسبی سود جامع برای ارایه خلاصه نتایج عملکرد شرکت مورد بررسی قرار گیرد. در این تحقیق عملکرد شرکت بر مبنای بازده انعکاس می یابد. (این روش مشابه روش دی چو (۱۹۹۴) است). همچنین بررسی شده که کدام یک از تعدیلات سود و زیان جامع توانایی سود را برای انعکاس خلاصه عملکرد شرکت بهبود می بخشد. موضوع مهمی که در این تحقیق مورد ملاحظه قرار گرفته اثر مقیاس است. لو (۱۹۸۹) استدلال می کند که R2 در رگرسیون های سود و بازده آنقدر پایین است که از نظر اقتصادی نمی توان آن را مربوط دانست. تحلیل های براون و همکاران (۱۹۹۹) نشان می دهد که برخی از تفاوت های بین R2 بسیار پایین در رگرسیون هایی که متغیر وابسته آن بازده می باشد و R2 بالاتر در رگرسیون هایی که مربوط به سطوح (مبالغ ریالی نه نرخ بازده که به صورت درصد بیان می شود) است به دلیل آثار مقیاس بوجود می آید.
تحقیقات تجربی قبلی راجع به افشای سود جامع و مرتبط بودن آن با ارزش در کشورهای مختلف شواهد متناقض و غیر قطعی ارایه کرده است. با توجه به شواهد و نتایج غیر قطعی پژوهش های انجام شده در کشورهای مختلف ضروری بود تا در باره سود جامع در ایران نیز پژوهش هایی انجام شود. در این تحقیق در پی بررسی این ادعا هستیم که سود اندازه گیری شده برمبنای سودجامع نسبت به سایر معیارها،اندازه گیری بهتری از عملکرد شرکت ارایه می دهد.
پیشینه تحقیق
بیانیه
شمارة ۱۳۰ استانداردهای حسابداری مالی امریکا و در پی آن بیانیه
استانداردهای حسابداری شماره ۶ به دنبال یک بحث بلند مدت بین مفهوم سود و
زیان جامع وسود خالص در حرفه حسابداری ارایه گردید. این بحث از دهه ۱۹۳۰ تا
کنون یکی از بحث های مهم در تدوین استانداردهای حسابداری بوده است.
مجموعه ای از مقالات مرتبط با این بحث در کتاب پیزنل و بریف (۱۹۹۶) با
عنوان Clean surplus آمده است. مباحثه های زیادی در باره ی مفاهیم شمول
کلی سود و عملکرد جاری برای گزارشگری سود و زیان وجود داشته، اما تحقیقات
تجربی اندکی در این زمینه صورت گرفته است. تحقیقات تجربی قبلی راجع به
افشای سود جامع و مرتبط بودن آن با ارزش در کشورهای مختلف شواهد متناقض و
غیر قطعی ارایه کرده است.
هرست و هاپکینز (۱۹۹۸) تأثیر نحوه گزارشگری
سود و زیان جامع را بر تصمیم گیری و قضاوت تحلیل گران در بارة قیمت سهام
بررسی کردند و دریافتند که با افشای اجزای سود و زیان جامع توانایی تحلیل
گران برای برآورد ارزش سهام شرکت افزایش می یابد.
اشمیت (۱۹۹۹) سود چند شرکت بزرگ آمریکایی
را برای سال ۱۹۹۶ میلادی با استفاده از استاندارد گزارشگری سود جامع
دوباره محاسبه کرد. نتایج این محاسبه نشان داد که تفاوت بین سود خالص
گزارش شده و سود جامع محاسبه شده قابل ملاحظه است. از بین شرکت های بزرگ،
سود جامع ۱۵ شرکت کمتر از سود خالص و سود جامع ۹ شرکت بیشتر از سود خالص
آنها بود. وی مشاهده کرد که بیشتر به دلیل تعدیلات منفی نرخ ارز و زیان
تحقق نیافته اوراق بهادار معاملاتی سود جامع شرکتها کم تر از از سود خالص
آنها بود.
دالیوال و همکارانش (۱۹۹۹) در مطالعه ای توانایی سود جامع را نسبت به سود خالص برای انعکاس عملکرد شرکت ارزیابی کردند.
نتایج تحقیق آنان شواهدی مبنی بر اینکه رابطه بین سود جامع با بازده و قیمت بازار سهام قوی تر از رابطه بین سود خالص با بازده و قیمت بازار سهام است، ارایه نکرد. همچنین مشاهده نکردند که سود جامع بهتر از سود خالص جریانات نقدی آتی و سود را پیش بینی می کند. آنان در نهایت نتیجه گیری کردند که برای بهبود توانایی سود جامع برای انعکاس عملکرد شرکت، هیأت تدوین استانداردهای حسابداری مالی باید بر اقلامی تأکید کند که با عملیات شرکت رابطه نزدیکی دارند.
مینز و مک دانیل (۲۰۰۰) قضاوت سرمایه
گذاران غیر حرفه ای بر نحوه ارایه سود و زیان جامع به اشکال مختلف یعنی
ارایه سود و زیان جامع و ارایه حقوق صاحبان سهام را بررسی کردند. نتایج
تحقیق آنان نشان داد که شکل ارایه اطلاعات ارتباطی با دریافت و درک اطلاعات
سود و زیان جامع توسط کاربران آن ندارد.
کاهان و همکاران (۲۰۰۰)
ارزش اطلاعاتی افشای اقلام سود و زیان جامع را در نیوزیلند مورد مطالعه
قرار دادند. آنان با اشاره به چارچوب شمول کلی سود که با ارزشگذاری سهام
مربوط است و کار اولسن ( ۱۹۹۵) که نشان داد ارزش شرکت تابعی است از ارزش
دفتری و سودهای غیرعادی، درباره سودمندی افشای سود جامع در صورت حساب
تغییرات حقوق صاحبان سهام شواهد مبتنی بر بازار فراهم کردند. آنان
دریافتند که ارزش اطلاعاتی تک تک سایر اقلام سود و زیان جامع بیشتر از رقم
سود جامع نیست. همچنین، یافته های تحقیق نشان داد که بعد از الزامی شدن
صورت حساب تغییرات حقوق صاحبان سهام شواهدی مبنی بر افزایش ارزش اطلاعاتی
سایراقلام سود و زیان جامع نسبت به سود خالص وجود ندارد. در کل نتایج نشان
داد که صورت حساب تغییرات در حقوق صاحبان سهام برای سرمایه گذاران ارزش
اضافی ایجاد نمی کند.
بامونسیری و ویگینز (۲۰۰۱) افشای سود جامع و آثار بالقوه آن را بر اندازه گیری عملکرد مالی ۱۰۰ شرکت استاندارد و پور در طی سالهای مالی ۱۹۹۹-۱۹۹۷ میلادی ارزیابی کردند. از ۱۰۰ شرکت مورد بررسی ۷۶ شرکت سایر اقلام سود جامع را در بخش حقوق صاحبان سهام ترازنامه گزارش کردند. ۱۵ شرکت صورت سود جامع جداگانه، ۴ شرکت سود جامع را در صورت حساب سود و زیان گزارش کردند و ۵ شرکت باقی مانده سود خالص و سود جامع یکسانی داشتند. این ارزیابی نشان داد که بیشتر شرکتها سود جامع را در بخش حقوق صاحبان سهام گزارش می کنند. در هر یک از سالهای مورد بررسی مشاهده شد تعداد شرکتهایی که سایر اقلام سود جامع بر آنها اثر منفی داشته بیشتر از شرکتهایی بوده که اثر مثبت داشته است. اگرتحلیل گران مالی سایر اقلام سود جامع را در ارزیابی های خود از عملکرد شرکت ترکیب کنند ممکن است به نتایجی متفاوت از ارزیابیهای مبتنی بر سود خالص دست یابند.
بیدل و چوی (۲۰۰۳) در پژوهشی مربوط بودن سود جامع را برای تصمیم گیری مورد مطالعه قرار دادند. نتایج تحقیق آنان در زمینه تعاریف گوناگون سود نشان داد که برای محتوای اطلاعاتی، تعریف سود جامع طبق بیانیه شمارة ۱۳۰ هیأت تدوین استانداردهای حسابداری مالی بر سود خالص و سود جامع برتری دارد. بنابراین، برحسب محتوای اطلاعاتی، به نظر می رسد که انتخاب هیأت تدوین استانداردهای حسابداری خردمندانه بوده است. در زمینه قابلیت پیش بینی هیچ یک از تعاریف سود به روشنی برتری ندارد. مطابق با دیدگاه مدیران و تحقیق قبلی در زمینه قراردادها ( هولتاسن و واتس ، ۲۰۰۱ )، در زمینه پاداش مدیران سود خالص در تصمیم گیری بیشتر از سود جامع مربوط است. نتایج تحقیق آنان در رابطه با اجزای سود نشان داد که سود جامع کامل برای تصمیم گیری در هر سه زمینه کاربردی محتوای اطلاعاتی، توانایی پیش بینی و قراردادهای پاداش مدیران مفیدتر است. همچنین، اجزای سود بنحو کلی برای تصمیم گیری مفیدتر از تعاریف گوناگون سود در کاربردهای مختلف است.
لویس (۲۰۰۳) در تحقیق خود تعدیلات تسعیر ارز را مورد تجزیه و تحلیل اقتصادی قرار داد. همچنین رابطه بین تغییر ارزش شرکت و تعدیلات تسعیر ارز را برای نمونه ای از شرکت های تولیدی بررسی کرد. در این تحقیق یکی از اجزای اصلی سود و زیان جامع یعنی تعدیلات تسعیر ارز مورد توجه قرار گرفته است. نتایج این پژوهش نشان داد که تعدیلات تسعیر ارز معمولاً برای شرکت های تولیدی یک منبع ارزش افزوده نیست چون قواید حسابداری حاکم بر تسعیر ارز معمولاً نتایجی بر خلاف آثار اقتصادی تغییرات نرخ ارز ایجاد می کنند. لویس مطابق با نظریه های اقتصادی موجود دریافت که تعدیلات مثبت تسعیر ارز با زیان کاهش ارزش (به جای افزایش ارزش) رابطه دارد.
کاناگارتنام و همکارانش (۲۰۰۴) در پژوهشی سودمندی گزارشگری سود و زیان جامع را در کانادا مورد بررسی قرار دادند. هدف آنان از این بررسی ارزشگذاری بازار اجزای ”سایر اقلام سود و زیان جامع“ بود تا شواهدی مبنی بر مربوط بودن پیش نویس استاندارد سود و زیان جامع را فراهم کنند. آنان رابطه بین ارزش بازار سرمایه یا بازده را با اجزای ”سایر اقلام سود و زیان جامع“ بررسی کردند تا محتوی اطلاعاتی افشاهای جدید را ارزیابی کنند. آنان همچنین توان پیش بینی سود جامع را نسبت به سود خالص مورد بررسی قرار دادند. نتایج بررسی آنان شواهدی را ارایه کرد که هر یک از چهار جزو ”سایر اقلام سود و زیان جامع“ برای توضیح ارزش بازار یا بازده سهام هر دو مربوط است. آنان دریافتند که سود خالص برای پیش بینی عملکرد آتی شرکت بهتر از سود جامع است.
عرب مازار یزدی و رادمهر (۱۳۸۲) با انجام
تحقیقی نظر کاربران و جامعه دانشگاهی حسابداری را در باره ی تک تک اجزای
صورت سود و زیان جامع و همچنین درباره ضرورت طرح این اجزا در یک صورت
جداگانه مورد بررسی قرار دادند. نتایج تحقیق نشان داد که از دید جامعه مورد
بررسی، افشای تک تک اجزای صورت سود و زیان جامع در گزارشگری برون سازمانی
ضروری است اما ارایه این اجزا در یک صورت جداگانه مانند صورت سود و زیان
جامع ضروری نیست.
مجتهد زاده و مؤمنی (۱۳۸۲) در تحقیقی تأثیر ارایه
صورت سود و زیان جامع بر تصمیم گیری های استفاده کنندگان را مورد بررسی
قرار دادند. نتایج این تحقیق نشان داد که استفاده کنندگان اطلاعات مالی در
تصمیم گیری های خود از مؤلفه های کارایی مدیریت، بازده سرمایه گذاری و پیش
بینی جریان نقدی آتی استفاده می کنند. ارایه صورت سود و زیان جامع بستری
فراهم می کند که این مؤلفه ها مورد ارزیابی قرار گیرد، در نتیجه عامل
مؤثری در تصمیم گیری استفاده کنندگان به شمار می رود.
فرضیه های تحقیق:
به منظور بررسی برتری سود جامع نسبت به سود خالص فرضیه هایی به شرح زیر آزمون گردیده است:
فرضیه اول : رابطه بین سود جامع با بازده قوی تر از رابطه بین سود خالص با بازده است.
فرضیه دوم : رابطه بین سود جامع با ارزش بازار سهام شرکت قوی تر از رابطه بین سود خالص با ارزش بازار سهام شرکت است.
فرضیه سوم : رابطه بین قیمت سهام با سود جامع و ارزش دفتری سهام شرکت قوی تر از رابطه بین قیمت سهام با سود خالص و ارزش دفتری سهام است.
روش شناختی تحقیق
به
منظور تخمین مدل های این تحقیق برای آزمون فرضیه ها، نمونه ای از شرکت
های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران در سال های ۸۲-۱۳۸۰ مورد
استفاده قرار گرفته است. به این شکل که ابتدا مدل ها را با استفاده از
داده های ترکیبی برای ۳ سال و در مجموع ۶۴۷ سال- شرکت پدیرفته شده در بورس
اوراق بهادار تهران در طی سال های ۸۲-۱۳۸۰ برآورد شده است. سپس به همین
صورت مدل ها را برای نمونه های انتخابی از صنایع مختلف بنحو جداگانه
برآورد و بعد از آن هر یک از مدل های تحقیق با استفاده از داده های سالانه
(مقطعی) برای هریک از سال های ۱۳۸۰ الی ۱۳۸۲ برآورد شده اند.
چگونگی آزمون فرضیه ها
آزمونهای رابطه اندازه گیری های مختلف سود با بازده (آزمون فرضیه اول)
برای بررسی این ادعا که سود اندازه گیری شده بر مبنای سود جامع عملکرد
شرکت را بهتر از سایر اندازه گیری های سود، اندازه گیری می کند مدل هایی
برآورد شده است که در آن بازده متغیر وابسته، و سود جامع و سود خالص
متغیرهای مستقل است. همان طور که هریس و مولر (۱۹۹۹) بیان کرده اند بنحو
بالقوه مدل بازده نسبت به مدل ارزش بازار کمتر تحت تأثیر مسایل مقیاس و
ناهمسانی واریانس قرار دارد. کتاری و زیمرمن (۱۹۹۵) معتقد هستند که گنجاندن
مدل های ارزش بازار و بازده بنحو بالقوه شواهد متقاعد کننده تری فراهم می
آورد. سابرامانیام (۱۹۹۶) اشاره کرده است، استفاده از سطوح سود به عنوان
جایگزینی برای سودهای غیر منتظره در رگرسیون بازده و سود، دارای پشتوانه
نظری و تجربی است. آن دسته از آزمون هایی که از تفاوت اول سود به عنوان
جایگزینی برای سودهای غیر منتظره استفاده می نمایند نتایج مشابهی بدست می
دهند(سابرامانیام و همکاران ، ۱۹۹۹).
Rit = α۰ + β۱* NIit + εit
Rit = α۰ + β۱* COMPB,it + εit
در مدل های فوق R بازده سالانه شرکت ها، NI سود خالص و COMPB تغییر در سود انباشته بعلاوه سود سهام است. برای تخمین مدل های بالا از داده هایی استفاده شده که با استفاده از قیمت بازار سهام در ابتدای دوره، اثر مقیاس در آنها تعدیل شده است. لو (۱۹۸۹) معتقد است که R2 در رگرسیون های سود و بازده آنقدر پایین است که از نظر اقتصادی نمی توان آن را مربوط دانست. تحلیل های براون و همکاران (۱۹۹۹) نشان می دهد که برخی از تفاوت های بین R2 بسیار پایین در رگرسیون هایی که متغیر وابسته آن بازده می باشد و R2 بالاتر در رگرسیون هایی که مربوط به سطوح (مبالغ ریالی نه نرخ بازده که به صورت درصد بیان می شود) است به دلیل آثار مقیاس بوجود می آید. بنابراین در این تحقیق مدل ها ابتدا با استفاده از اطلاعات تعدیل نشده برآورد گردیده است و پس از آن که مشاهده شد تحت تأثیر اثر مقیاس است دوباره با استفاده از داده های تعدیل شده برای آثار مقیاس برآورد گردیده است.
