تحقیق ابراء
چکیده
اصطلاح فقهی و حقوقی ابراء، به مفهوم گذشت
اختیاری داین از دین خود، و نیز بررسی ماهیت و اوصاف آن، از دیر باز مورد
توجه فقیهان اسلامی بوده و حقوقدانان هم بر ابعاد بحث، غنا و تنوع آن
افزودهاند.
مقاله حاضر نیز این مهم را بررسی و با
مراجعه به متون فقهی معتبر عامه و خاصه و نقل و نقد آراء و نظرات
حقوقدانان ، به ویژه از طریق مطالعه تطبیقی در حقوق سایر کشورها، به صورت
مستدل، پیرامون شرایط، طرق اثبات و آثار این عمل حقوقی به بحث پرداخته است.
کلید واژه ها:
ابراء، ایقاع، ذمّه، دین، اختیار.
1. مقدمه:
طرح موضوع و تقسیم مطالب
ابراءِ که مصدر و از باب اِفعال است، در
لغت عرب، از ریشه بُروء، بَراء و برائت گرفته شده و به معنی خلاص کردن و
رهانیدن از عیب و دین به کار رفته است.(1)در اصطلاح حقوقی، مطابق با ماده
289 ق. م: «ابراء عبارت از این است که داین از حق خود، به اختیار، صرف نظر
نماید».
بر این تعریف - که به احتمال زیاد از
قانون مدنی فرانسه اقتباس شده(2) ـ ایراداتی چند وارد شده است؛ از جمله
اینکه، در آن، به اثر ابراء،یعنی «سقوط دین به اراده طلبکار،» قطع نظر از
سبب آن، توجه شده است. بنا بر این، جای آن است که گفته شود: ابراء ممکن است
به شکل ایقاع باشد یا عقد؛ معوّض باشد یا رایگان و ضمن عقد صلح، وصیت و
تبدیل تعهد واقع شود یا به طور مستقل؛ در حالی که، اگر تعریف، به ماهیت و
اوصاف عمل حقوقی میپرداخت و به اثر ابراء قناعت نمیکرد، چنین اختلافی
واقع نمیشد.وانگهی، آوردن واژه «اختیار» در تعریف ابراء، این احتمال را به
وجود میآورد که وجود رضا، در زمان انشاءِ ابراءِ، از ارکان وقوع ابراء
است و پیروی از این نظر، نظم در اجرای قواعد را بر هم میزند.(3)
ایراد نخست وارد نیست؛ چون، از سیاق
عبارتی که در ماده 289 ق. م به کار رفته است، میتوان استفاده کرد که ابراء
از دیدگاه قانونگذار مدنی، عمل حقوقی یک طرفه است و مطابق با آن، این داین
است که با اراده خود ابراء را محقق میسازد و این خود میتواند بر تبرعی
بودن آن نیز دلالت داشته باشد؛ زیرا، اگر ابراء در مقابل دریافت عوض انجام
گیرد، سقوط دین با اراده دو نفر (داین و مدیون) صورت میگیرد، نه اراده
داین به تنهایی.مضافاً این که، از عبارت «صرف نظر نماید» که در این تعریف
به کار رفته است، میتوان استنباط نمود که ابراء، اسقاط دین به طور مطلق و
بدون انتظار دریافت مالی از مدیون و ایجاد تعهد و التزامی برای اوست؛ هر
چند که، چنین تعهدی، فرعی و به صورت شرط باشد.(4)
ایراد دوم نیز نمیتواند مورد تأیید قرار
بگیرد؛ زیرا، آوردن شرط «اختیار» در تعریف ابراء، که خود امری نامعهود از
قانونگذار است، بیانگر این معنی است که، رضای ابراء کننده، در هنگام انشای
ابراء، از ارکان این عمل حقوقی است و ابراء، بدون اختیار نمیتواند مؤثر
واقع شود.
قانون مدنی ایران، در بند 3 از ماده 264،
ابراء را به عنوان یکی از اسباب سقوط تعهدات ذکر کرده و ضمن مواد 289 تا
291 به بحث درباره آن پرداخته است.
نگارنده در این مقاله، مطالب مربوط به
ابراء را در چهار قسمت: ماهیت ابراء، شرایط ابراء، وسایل اثبات ابراء و
آثار ابراء، مورد بررسی قرار داده است.
2. ماهیت ابراء
2.1. ابراء در زمره ایقاعات است نه عقود
در فقه امامیه، مشهور و در فقه عامه،
حنفیها، حنبلیها و شافعیها ابراء را ایقاع میدانند. مطابق با این نظر،
درستی ابراء، متوقف بر قبول مدیون نبوده بلکه رد او نیز به نفوذ و اعتبار
آن لطمهای وارد نمیسازد.(5)در مقابل، بعضی از فقیهان امامیه از جمله شیخ
طوسی،(6) ابن زهره و ابن ادریس،(7) ابراء را عقد دانسته و قبول مدیون را در
تحقق آن ضروری میشمارند.
در حالی که، در فقه عامه، فقیهان مالکی و
زیدی به لحاظ غلبه معنی تملیک بر اسقاط در ابراء، قبول مدیون را در تحقق
آن، لازم میدانند؛(8) در فقه امامیه اساس استدلال بر این است که ابراء دین
در واقع منّتی است بر مدیون که نمیتوان وی را بر قبول آن اجبار کرد.(9)
در پاسخ از این استدلال چنین گفته شده است که، اسقاط حق و صرف نظر نمودن از
آن که با اراده صاحب حق و بدون تقاضا و درخواست مدیون صورت میگیرد، منّتی
بر وی محسوب نمیشود تا تحمل آن برای او دشوار باشد.(10)
در حقوق ایران، مستفاد از ماده (289 ق.م)،
این است که قانونگذار در تعیین ماهیت حقوقی ابراء، به مشهور پیوسته و آن
را از ایقاعات به حساب آوردهاست؛ نه عقود و قراردادها.
در حقوق انگلیس، قاعده کلی این است که
طرفین قرار داد، همان گونه که میتوانند از طریق توافق (agreement)برای خود
تعهداتی به وجود آورند، خواهند توانست از طریق توافق، یکدیگر را از
تعهداتشان مبرّا (release)سازند.به طور مثال: هر گاه (A) به عنوان خریدار
قادر نباشد، بابت کالاهایی که به او تسلیم شده است، ثمن معامله را به
فروشنده (B) بپردازد؛ ممکن است (B) به موجب توافقی که با (A) منعقد میکند،
ذمه او را نسبت به تعهدی که دارد ابراء نماید.(11)
مطابق با ماده 115 قانون تعهدات سویس نیز
ابراء، قراردادی است که برای ابطال یا تقلیل یک طلب واقع میشود. (B.remise
conventionnelle).(12)
در قانون مدنی فرانسه نیز ابراء، از عقود
(convention) شناخته شده است. در قانون مدنی آلمان نیز ابراء، در شمار
قراردادها محسوب میشود.
نوع فایل: word
سایز:41.1 KB
تعداد صفحه:32
