تأملی بر مسئولیت مدنی قاضی در اصل 171 قانون اساسی
چکیده
تا نیمة اول قرن بیستم قضات در زمرة کسانی
بودند که مصونیت آنها امری استثنا ناپذیر مینمود. به واسطة جنبشهای فکری
به وجود آمده، به تدریج اصل مصونیت مورد انتقاد قرار گرفت و لذا به تدریج
این خواسته در جنبش قانونگذاری رسوخ نمود. در اصل یکصد و هفتاد و یکم
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، با الهام گرفتن از متون روایی، نیز به
مسئولیت شخصی قضات در صورت تقصیر تصریح گردیده است. اما ابهامات ناشی از
برخی واژگان به کار گرفته شده در آن موجب گردید تا اصل مذکور نتواند به هدف
خویش نایل آید.
واژگان کلیدی: مسئولیت، مسئولیت مدنی، قاضی، تصمیمات قضایی، تقصیر.
مقدمه
قضا شعبهای از ولایت است که از نظر ارزش و
مکانت والاترین و از جهت مسئولیت خطیرترین منصب محسوب میگردد. صحت ولایات
به صورت عام مشروط به تحقق غایات آن، یعنی تحقق مصالح و درء مفاسد، است.
اصل در قضا اجرای عدالت و احقاق حق و رفع خصومت است و قاضی صرفاً برای صدور
حکم قضاوت نمیکند، بلکه وظیفة او تحقق غرض حکم یعنی حق و عدالت است.
طبیعت قضاوت، نقص قانون، نابسامانی دستگاه قضایی، تعدد مراجع تحقیقاتی و
نقص در تحقیقات مقدماتی بر احتمال خطای قضات میافزاید و چه بسا در اثر
خطای قاضی خسارتهای مادی و معنوی غیر قابل جبران به وجود آید. از طرفی،
ضرورتهای شغل مهم و پر خطر قضا اقتضا میکند تا قواعد عمومی مسئولیت مدنی
بر اعمال قضات حاکم نباشد، زیرا در این صورت قاضی در برابر دعاوی زیادی
قرار میگیرد که در آن تصور اهمال در وظیفه یا ارتکاب خطا وجود دارد. به
گفتة هنری، قاضی باید نصف عمر خویش را در اصدار حکم و نصف دیگر را در دفاع
از آن بپردازد. از طرف دیگر، مصونیت مطلق قاضی را هم نمی توان مجاز دانست،
زیرا معافیت وی از مسئولیت، حتی در جایی که دولت جانشین آن گردد، گاهی منجر
به اهمال در وظیفه میگردد. در قبال این اعتبارات متعارضه، قوانین و
مقررات نظامهای حقوقی مختلف از جمهوری اسلامی ایران نظام خاصی را تقریر
نموده تا عهدهدار حمایت از قاضی در برابر اصحاب دعوی شود و در مقابل،
مسئولیت مدنی قاضی را نیز مقرر دارد.
اصل 171 قانون اساسی در این زمینه مقرر میدارد:
هرگاه در اثر تقصیر یا اشتباه قاضی در
موضوع یا در حکم یا در تطبیق حکم بر مورد خاص، ضرر مادی یا معنوی متوجه کسی
گردد، در صورت تقصیر، مقصّر طبق موازین اسلامی ضامن است و در غیر این صورت
خسارت به وسیلة دولت جبران میشود و در موارد ضرر معنوی چنانچه تقصیر یا
اشتباه قاضی موجب هتک حیثیت از کسی گردد، باید نسبت به اعاده حیثیت او
اقدام شود.
این اصل، در قوانین عادی، مثل مادّة 58 ق.م.ا. نیز انعکاس یافته است. بررسی این
موضوع در دو مبحث صورت میگیرد: ابتدا از
مفهوم قاضی و حکم در اصل 171 ق.ا. (مبحث اول) و سپس از مفهوم تقصیر به
عنوان رکن اصلی مسئولیت مدنی قاضی (مبحث دوم) بحث میکنیم.
مبحث اول: مفهوم قاضی و حکم در اصل 171 قانون اساسی
مطالب این مبحث را در ضمن بیان مفهوم قضا (الف) و قاضی (ب) و حکم (ج) پی میگیریم.
الف. قضا (jurisdiction)
الف ـ 1. مفهوم لغوی
«قضا» در لغت عرب از فعل «قضی یقضی» است و
در کتب لغت بیش از ده معنا برای این واژه بیان شده است، از جمله: اظهار و
اعلام، قتل، فراغ. البته معنای اصلی و حقیقی آن «حکم» است و دیگر معانی یا
از لوازم حکماند و یا معنای مجازی آن.
لفظ لاتینی jurisdictio که از آن تعبیر به
قضا میشود، نسبت به واژه عربی هم عمومیت بیشتری دارد و هم بلیغتر است؛
زیرا متضمن معنای «احقاق العدالة» است. در واقع این واژه، مرکب از دو عنصر
juris یعنی حق و diction، مصدر فعل dicere، به معنای گفتن و بیان کردن است.
بر این اساس معنای jurisdiction «اظهار حق» یا «بیان حقیقت» است. بنابراین
اگر بخواهیم معادل عربی این واژه را به کار ببریم ناچاریم لفظ «قضا» را
همراه واژة دیگری به کار گیریم، مثل «القضا بالحق» یا «القضاء بالعدل»
(انعام: 25 ر.ک: کور نور، 1994: 1287).
نوع فایل: word
سایز:34.4 KB
تعداد صفحه:19
