روشهای تنظیم بودجه:
بودجه
دو طرف دارد : درآمد و هزینه . هر یک از این دو طرف باید با دقت بسیار و
صحت هر چه بیشتر سنجیده شوند ؛ زیرا برآورد ارقامی که پایه و اساس منطقی
نداشته باشد نه تنها مفید نیست ، بلکه می تواند زیانبار نیز باشد .
چون
بودجه نوعی برنامه است و بودجه نویسی نیز نوعی برنامه ریزی ، تا حد امکان
باید این برنامه را استواری بخشید ؛ از این رو برای پیش بینی در درآمدها و
برآورد هزینه ها روشهای مختلفی ابداع شده است که روز به روز از نظر علمی و
فنی به اهمیت آنها افزوده می شود .
با توجه به طبقه بندی های به عمل
آمده از بودجه لازم است به روش تهیه و تنظیم بودجه نیز که مبتنی بر همان
طبقه بندیهاست اشاره داشته باشیم .
در همین راستا روشهای تهیه و تنظیم درآمدها و هزینه ها را به طور جداگانه تشریح می کنیم :
روشهای برآورد و تنظیم درآمدها:
تجزیه
و تحلیل درآمدها مرحله ای اساسی در بودجه بندی است . حجم بودجه و برنامه
های دولت بیش از آنکه متاثر از نیازهای عمومی جامعه باشد ، انعکاس از
درآمدها و منابع در دسترس است .
روش تهیه و تنظیم درآمد ( پیش بینی
درآمد ) ، یعنی پیش بینی چگونگی و محل کسب درآمد دولت . پیش بینی درآمدهای
دولت با توجه به اینکه مخارج دولتی در درجه اول ، تابع درآمدها و وضع مالی
دولت است امری بسیار فنی و دقیق است ؛ هر چند که باید در هر مورد با توجه
به وضع خاص اقتصادی برای هر یک از منابع درآمد از چند روش به طور همزمان
استفاده شود . پیش بینیها و برآوردهای دولت صرف نظر از طبقه بندی های آنها
به چهار روش ارائه می شود که عبارتند از : روش سالم ما قبل آخر ، روش حد
متوسطه ها ، روش پیش بینی مستقیم و روش سنجیده منظم .
روش سال ما قبل آخر . در این روش از بودجه
سال مالی گذشته یعنی سالی که بلافاصله قبل از سال مالی جاری قرار دارد
استفاده می شود ؛ زیرا اجرای بودجه سال مالی جاری هنوز خاتمه نیافته است و
برآورد درآمدها از آخرین بودجه ای که اجرای آن خاتمه پذیرفته است گرفته می
شود . مثلاً برای پیش بینی درآمدهای سال ۱۳۸۰ درآمدهای تحقق یافته و قطعی
سال ۱۳۷۸ مورد استفاده قرار می گیرد . در این روش که در سال ۱۸۲۳ در
فرانسه مورد عمل قرار گرفت ، برای پیش بینی درآمدهای سال آتی درآمدهای
قطعی سال گذشته ملاک عمل قرار می گیرد .
این روش دارای مزایا و معایبی
است .از محاسن این روش آن است که چون درآمدهای سال قبل قطعاً وصول شده است
، بودجه ، تعادل و استحکام خواهد یافت . عیب این روش نیز آن است که در
این بین یک سال مالی فاصله دارد ؛ یعنی در مثال فوق سال ۱۳۷۹ نادیده گرفته
می شود . علاوه برآن اوضاع و احوال اقتصادی هر روز تحت تاثیر پدیده های
جدیدی است که با گذشته تفاوت دارد .
روش حد متوسطه:
. در این روش حد متوسطه افزایش یا کاهش هر
یک از انواع درآمدها را در یک دوره قبلی ( سه تا پنج سال ) به دست آورده
است . بر اساس آن درآمد سال آینده را پیش بینی می کنند .
روش سال ما
قبل آخر با افزایش متوسط ، که به روش حد متوسطه ها معروف است ، در سال
۱۸۸۳ در فرانسه مامور شد . مطابق این روش حد متوسط افزایش درآمدها از سالی
به سال دیگر در اختلال چند سال گذشته محاسبه می شود و پس از به دست آمدن
آهنگ آن ، درآمد سال ما قبل آخر اضافه می شود .
مثلاً برای محاسبه
درآمد دولت از مالیات های مستقیم در سال ۱۳۷۹ درصد تغییر درآمد قطعی دولت
از منبع مذکور را طی سالهای ۱۳۷۸ – ۱۳۶۹ محاسبه و سپس متوسط تحقیق را به
دست می آورند و با فرض اینکه رشد به دست آمده در سال ۷۸-۷۹ نیز تکرار
خواهد شد درا/د سال ۱۳۷۹ را محاسبه می کنند.
بدین ترتیب اگر مثلاً
درآمد مالیات مستقیم به طور متوسط ۱۰% افزایش یابد رقم ۱۰% را به درآمد
سال ما قبل آخر و سپس به درآمد سال جاری می افزایند. علیرغم متداول بودن
این روش در بسیاری از کشورها ، چون این روش با توجه به وقایع اقتصادی
سالهای قبل محاسبه می شود تحقق آنها مورد تردید است و استفاده از آن بدون
اشکال نیست .
روش پیش بینی مستقیم :.
در این روش کارشناسان با مطالعه و تجزیه و
تحلیل گرایشهای اقتصادی ، مبالغ وصول شده درآمد در سالهای قبل و سایر
آمارها و اطلاعات ، اثر عوامل گوناگون را بر هر یک از انواع درآمدها در مدت
محدودی از زمان می سنجند .
و سپس با تکیه بر تخصص و تجارب خویش مبادرت به پیش بینی درآمد برای دوره آتی می نمایند .
در
این روش که عملاً پس از جنگ جهانی دوم اشاعه یافت اوضاع و احوال اقتصادی
با استفاده از روشهای آماری دقیقاً بررسی و با توجه به سیاست های اقتصادی
دولت درآمدها پیش بینی می گردد .
روش سنجیده منظم . این روش دارای فنون
و فرمولهای خاص است و پیش بینی درآمد بر اساس تجزیه و تحلیل همبستگی و
جمع آوری پرسشنامه های نمونه و غیره انجام می شود . در تجزیه و تحلیل
همبستگی ، ارتباط میان وصول مالیات ها و منایع مختلف درآمد در طی دوره یا
دوره های معین اقتصادی مورد مطالعه قرار می گیرد و سپس بر اساس آن و با
توجه به پیش بینی وضع اقتصادی در دوره آتی میزان درآمدهای پیش بینی می
گردد . شایان ذکر است که این روش در سال ۱۹۵۲ در فرانسه جهت از بین بر دن
خطاهای فاحش روشهای پیشین معمول گردید . ضریب اشتباه این روش تنها یک درصد
بود .
از آنجا که در این روش از فنون آماری پیشرفته ای چون ضریب
همبستگی ، سریهای زمانی و محاسبه کشش پذیری استفاده می شود در کشورهایی که
در بسیاری از زمینه ها با فقر یا نقص آماری مواجه هستند استفاده از روش
برآورد مستقیم دشوار خواهد بود .در کشور ما در موارد عدیده این روش مورد
عمل قرار می گیرد و بایستی کارشناسان پیش بینی کننده درآمد در هر مورد با
فنون فوق آشنایی کامل داشته باشند .
روشهای برآورد هزینه ها ( طرف دیگر بودجه )
روش تنظیم بودجه متداول :
بودجه
متداول یا سنتی یعنی بودجه ای که در آن اعتبارات هر سازمان دولتی به
تفکیک فصول و موارد هزینه مشخص می گردد . در این روش بودجه ریزی ، نوع و
ماهیت هزینه ها نشان داده می شود . ولی مشخص نمی گردد که هر هزینه برای
نیل به کدام هدف و یا برای اجرای کدام برنامه و یا فعالیت خاص انجام شده
است .
یکی از علل اصلی استفاده گسترده از روش بودجه ریزی متداول ،
سالها قبل از به کار گیری سایر روشهای بودجه ریزی ، ارتباط نزدیک این روش
با حسابداری دولتی و امکان اعمال کنترل بودجه مناسب در آن است ؛ زیرا در
طبقه بندی اعتبارات بر حسب فصول و مواد ، برای هر یک از انواع مخارج جاری و
سرمایه اعتباری معین تصویب می شود تا هزینه های مربوط به کالا و خدمات
خریداری شده در سال اجرای بودجه در محدوده اعتبارات مصوب انجام شوند
.بدیهی است هر اندازه اعتبارات مصوب به فصول و مواد هزینه بیشتری تقسیم
شوند ، به همان میزان انعطاف پذیری در اجرای بودجه و اختیارات موسسات
دولتی در مصرف اعتبارات کاهش خواهد یافت و بر عکس ، تقسیم اعتبارات به
فصول و مواد هزینه کمتر ، موجب انعطاف پذیری بیشتر در اجرای بودجه و وسیع
تر شدن اختیارات مسئولان اجرایی خواهد شد در ایران تحولات بودجه ای در
سنوات اخیر صورت گرفته است و بودجه متداول تا سال ۱۳۴۳ ، که بودجه در
وزارت دارایی تهیه می شد تنها روش بودجه ریزی بود .
