سفرنامه شاردن
رود ارس حد فاصل میان ارمنستان و ماد است .
در روزگاران بسیار دور ماد بر بیشتر قاره آسیا تسلط داشته اما اکنون فقط
قسمتی از یک استان ایران است که ایرانیان آذربایجان یا اسور پایکان می
نامند . این ایالت یکی از بزرگترین ایالات ایران است از مشرق به دریای خزر
و هیرکانی از جنوب به ایالت پارت از مغرب به رودخانه ارس و ارمنستان علیا و
از شمال به داغستان محدود است . و داغستان چنان که پیش از این اشاره شد
سرزمینی است کوهستانی هو مرز قزاقستان مسکوی و قسمتی از سلسله جبال توروس .
آذربایجان شامل دو قسمت شرقی و غربی است .
مصنفان قدیم آذربایجان شرقی را آذرکا و آذربایجان غربی یا آذربایجان کوچک
را آتروپاتی یا آتروپاتن نامیده اند ، و آشور قسمتی از ارمنستان علیاست .
ایرانیان بر این اعتقادند که اذربایجان از
این جهت بدین نام خوانده شده که جایگاه بزرگ ترین و معروف ترین آتشکده از
آتشی نگهبانی می شده که از نظر زردشتیان نشان از فروغ یزدان داشته و موبد
موبدان یا رهبر همه زردشتیان در آن می زیسته است . گبرها که بازماندگان
زردشتیان می باشند و به آتش حرمت بسیار می نهند براین باورند که آتشگاه در
محلی بوده که تا شماخی دو روز راه فاصله داشته است . و می گویند هنوز این
آتش مقدس که از زیر زمین بیرون می آیأ به شکل شعله ای فروزان است . امتیاز
دیگری نیز برای آتش مقدس خود قائلند که بیشتر به شوخی و طنز پردازی شبیه
است . آنان می گویند اگر در زمین آتشکده سوراخی ایجاد کنند ، دیگی پرآب
رویش بگذارند و چیزی در دیگ بریزند بر اثر حرارت آتش مقدس آب دیگ به جوش می
آید و آنچه در آنست پخته می شود .
اما وحه تسمیه آذربایجان به شرحی که پیش
از این گفته شد درست است زیرا آز مضاف الیه ار یا اور می باشد که در غالب
زبانهای باستانی خاور زمین به معنی آتش ، و پایکان به معنی جایگاه و
سرزمین می باشد ، و من از اظهار نظر کسانی که این سرزمین را آسور پایکان
نامیده می شود . به عقیده من این تعبیر و تفسیر دارای همان معنی است زیرا
آسور نیز از آز و اور که به معنی آتش است مشق شده است .
حضرت موسی آن جا که از نمرود پادشاه بت
پرستی که آتش پرستی که آتش پرستی را رواج داد و سرزمینی را که سام از پدرش
به میراث یافته بود تصرف کرد سخن به میان می آورد ، می گوید : پسران سام که
یکی از آنان آسور بود پس از این که نمرود میراث پدرشان را از ایشان گرفت
از آن جا بیرون شدند . بنا براین می توان گفت که آسور را به علت کناره
گیریش از روش و آیین آتش پرستان یا به سبب بیرون شدن از سرزمین کلده که در
آن زمان آتش پرستی در آن جا رواج داشت به این اسم نامیده است . چنان که فصل
یازدهم سفر تکوین نیز بیانگر این واقعیت می باشد . مصنفان قدیم بر این
قولند که کلده کشور اوریا سرزمین آتش نامیده می شده ، و بطلمیوس از شهری از
آن نام می برد که اوراکو یعنی جایگاه آتش خوانده می شده است . چه "گا" با
الف ممدود ، _ گا _ کلمه ای فارسی و به معنی جایگاه و مکان است .
این نکته یاد کردنی است که اسامی قدیمی در
طی قرون ، بر اثر آسانگیری و غفلت و نادانی یا بی خبری نسخه برادران یا
اختلاف لهجه ها و تلفظات مؤلفان و مصنفان و مترجمان چنان تحریف شده و تغییر
یافته که هنگام تطبیق اسامی قدیم با نامهای جدید مشابه یکدیگر نیستند و
نباید آنها را یکسان و هم معنی به شمار آورد . از آنچه گفته شد می توان
نتیجه گرفت که آنان که بر این اعتقادند آذربایجان قسمتی از شمال سوریه است و
نام آن از اسم آردوابیگارا پایتخت سوریه گرفته شده سخت در اشتباه می باشند
.
ایرانیان این ایالت پهناور را به سه قسمت
تقسیم می کنند به این شرح : شیروان و شماخی و آذربایجان . استرابن در کتاب
یازدهم خود این سرزمین را فقط به دو قسمت کوچک و بزرگ تقسیم کرده است .
بطلمیوس و دیگر جغرافی دانان بزرگ و مشهر به طور کلی درباره این سرزمین
تقسیماتی قائل نشده اند .
روز چهاردهم در مسیری که تپه و پشته بسیار
داشت پنج فرسنگ پیش رفتیم . راهی که در این روز پیمودیم دنباله راه روزهای
پیش در جهت شمال غرب بود . در طرف چپ از دشت وسیعی گذشتیم که میدان جنگ
ایرانیان و عثمانیان بوده است . مردم محل به ما توده های عظیمی سنگ نشان
دادند و گفتند در همین محل سلطلن سلیم پادشاه عثمانی پسر شاه سلیمان کبیر
با شاه اسماعیل پادشاه صفوی جنگیده است .
راه پیمائی آن روز ما در آلاکو پایان یافت
. ایرانیان می گویند این شهر را که بر اثر جنگهای ایران و عثمانی ویران
شده هلاکو پادشاه تاتارها که قسمت بزرگی از قاره آسیا را زیر فرمان خود
درآورد بنا کرد .
روز پانزدهم گرچه راه هموارتر و صاف تر از
راه روز پیش بود ، بیشتر پیش نرفتیم ، و در مرند فرود آمدیم . مرند شهری
زیبا و خوش منظر و خوبست و قریب دو هزار و پانصد خانه دارد ، و در داخل و
بیرون آن باغهای بزرگ و دلگشا بسیار است . این شهر در آخر جلگه ای که به
کوهی کوچک منتهی می شود واقع است . شهری است حاصلخیز و زیبا و رودخانه ای
به نام زلولو از میان آن می گذرد ، و مردم آب این رودخانه را به جویهای
کوچکی تقسیم کرده اند ، و از آنها برای آبیاری باغها و بوستانها و
کشتزارهای خود استفاده می کنند . مرند از نخجوان آبادتر ، خوش منظرتر و
پرجمعیت تر است و میوه هایش از نظر فراوانی و لطافت و مزه از میوه همه
شهرهای سرزمین ماد بهتر است .
قرمزدانه یکی از فراورده های مرند است که
به مقدار کم از صحرای اطراف شهر به دست می آید . قرمزدانه را فقط در هشت
روز برج اسد جمع آوری می کنند . پیش از این مدت محصول به سبب عدم بلوغ کرم
مولد آن نارس می باشد . کرمها در موعد معین برگهایی را که روی آن رشد و نمو
کرده اند می شکافند و از میان می روند . ایرانیان به قرمزدانه کرمیس می
گویند . این کلمه از کرم گرفته شده و چون این ماده از کرم در وجود می آید
آن را بدین نام می خوانند .
بنا بر اندازه گیری و محاسبه ایرانیان
مرند در سی و هفت درجه و پنجاه دقیقه عرض شمالی و هشتاد و یک درجه و پانزده
دقیقه طول شرقی واقع است ، و برخی بر این عقیده اند که مرند همان شهری است
که بطلمیوس آن را مانداگارانا نامیده است . چون مرند و نخجوان آن عظمت و
شکوه نداشتند که از آنان نقشه برداری کنند دستور این کار را ندادم . این
نکته نیز گفتنی است بنا به روایاتی که از ارامنه روزگاران قدیم نقل شده نوح
پیغمبر در مرند به خاک سپرده شده و اصولا" نام این شهر از کلمه ای که در
زبان ارمنی به معنی مدفن است اشتقاق یافته است . همچنین می گویند زمانی که
هوا کاملا" صاف و زدوده از ابر و گرد و غبار باشد کوهی که کشتی نوح بر سر
آن آرام گرفت دیده می شود ، و نیز می گویند به هنگامی که فضا کاملا" صاف و
آسمان بی ابر باشد کوه آرارات از تبریز به چشم می نماید .
روز شانزدهم چهار فرسنگ رفتیم . راه امروز
از میان کوههایی می گذشت که بسیار بار کاملا" به هم نزدیک می شدند ، اما
به یکدیگر نمی رسیدند . ساعت ده صبح به صوفیان رسیدیم . این شهرکی بود که
در دشتی گشاده و پر از آب و حاصلخیز و درختناک افتاده بود . 1 به اعتقاد
گروهی صوفیان همان سوفیای ماد باستان می باشد . برخی می گویند صوفیان مشتق
از صوفی است و هنگامی که شاه اسماعیل به قصد اقامت در تبریز اردبیل را ترک
کرد گروهی از صوفیان در آنجا رحل اقامت افکندند و بدین مناسبت صوفیان نام
گرفت .
شب هنگام بارون آزاریک این مرد پاک نهاد و
صمیم ارمنی گذرنامه من با سفارشنامه هایی را که از استانداران ارمنستان و
گرجستان گرفته بودم ، برداشت ، و بل از من عازم تبریز شد . به وی دستور
دادم سفارشنامه ها را از نظر مسؤلان گمرکات تبریز بگذراند و از سوی من از
آنها خواهش کند که به ماموران خود دستور دهند هنگام ورود من و همراهانم به
شهر هیچ گونه مزاحمت به عمل نیاورند ، و روز بعد آگاه شدم آذریک ماموریت
خود را به تمام ترین و نیکوترین صورت انجام داده است .
روز هفدهم بعد از سپردن شش فرسنگ راه در
مسیر روزهای پیش و عبور از سرزمینهای سرسبز و پردرخت و حاصلخیز وارد تبریز
شدیم . سراسر دو طرف راه پوشیده از کشتزارهای گسترده دامن بود ، و در هر دو
جانب آبادیهای بسیار دیده می شد . فاصله ایروان تا تبریز پنجاه و سه فرسنگ
ایرانیست ، و هر فرسنگ ایرانی معادل پنج میل است ، و این فاصله را به
راحتی می توان در مدت شش روز پیمود . اما کاروانها این راه را در مدت
دوازده روز طی می کنند ، زیرا شترها فقط روزی چهار فرسنگ راه می روند اما
ششصد تا هفتصد پزان بار حمل می کنند . اسبها و قاطرها روزی پنج یا شش فرسنگ
راه می روند اما معمولا" بیش از دویست و بیست پزان بار و یک سرنشین نمی
کشند .
تبریز شهری است بزرگ و پرجمعیت و از لحاظ
بازرگانی و ثروت و جمعیت دومین شهر ایران است و تبریز در آخر ذشتی وسیع ،
در دامنه کوهی بنا شده که بنا به قول محققان جدید همان کوهی است که پولیت ،
دیودور، و بطلمیوس آن را اورنت یا بارونت نامیده اند . شهر به صورتی
نامنظم ساخته شده ، و به هیچ شکل هندسی شباهت ندارد . نه حصار دارد نه قلعه
و استحکامات . رود کوچکی به نام اسپین چا از آن می گذرد . جریان این رود
گاهی مایه بروز و ظهور ضایعات و خساراتی به خانه ها و بوستانهایی که در
ساحل آنست می شود . رود دیگری نیز در شمال جاری است که مقدار آب آن در فصل
بهار و پائیز از اندازه آب رود سن در فصل زمستان کمتر نیست . نام این رود
آجی به معنی شور است . زیرا در مدتی متجاوز از شش ماه سیلابهایی که از
زمینهای پرنمک می گذرند و آبشان شور می شود به آن می پیوندند.
تبریز نه محله دارد و جمعیت آن مانند دیگر
شهرهای ایران به دو فرقه حیدری و نعمتی تقسیم شده است . این دو فرقه منسوب
به دو دسته می باشند که در قرن پانزدهم میلادی متشکل شده اند و مانند دو
گروه گلف و ژیبلین در ایتالیا با هم مبارزه می کنند . تبریز قریب پانزده
هزار دکان دارد . در ایران دکانها جدا از خانه ها ، در کوچه های دراز و
عریضی که مسقف است ساخته شده اند ، این کوچه ها که غالبا" در مرکز شهر بنا
شده اند بازار نامیده می شوند . خانه ها بیرون بازار ساخته شده اند ، و
تقریبا" همه دارای باغچه می باشند . تبریز خانه های باشکوه و مجلل زیاد
ندارد ، اما آبادترین و بهترین بازارهای آسیا در این شهر می باشد . طول و
وسعت بازارهای تبریز ، زیبایی و ظرافت و عظمت گنبدهایی که روی بازارها را
پوشانده ، جمعیت کثیری که در این بازارها رفت و آمد می کنند ، دکانهایی که
انباشته از کالاهای متنوع است بیانگر آبادانی و شکوه شهر می باشند . قشنگ
ترین و خوش نما ترین بازارهای تبریز بازاریست که جایگاه خرید و فروخت
مصنوعات گرانبها و انواع جواهر می باشد . این بازار قیصریه نام دارد که به
معنی بازار شاهی است . این بازار که هشت گوشه وبسیار وسیع است حدود سال
هشتصد و پنجاه هجری به فرمان ازون حسن که پایتختش تبریز بوده ، ساخته شده
است . عمارات عمومی دیگر تبریز از نظر شکوه و عظمت و کثرت جمعیت و زیادی
رفت و آمد کمتر از بازار نیست ، در این شهر سیصد کاروانسرا وجود دارد که
بعض آنها چندان وسیع است که سیصد نفر می توانند در آن سکونت اختیار کنند .
قهوه خانه هایی که در آن چای می نوشند و قلیان می کشند ، اماکنی که مخصوص
نوشیدن نوعی مشروب است که از شیره خشخاش می گیرند ، گرمابه ها و مسجدهای
عظیمی که متناسب با دیگر بناهای با شکوه ساخته شده اند در این شهر فراوان
است . تبریز دویست و پنجاه مسجد بزرگ دارد . من به وصف و شرح خصوصیات
ساختمان این مساجد نمی پردازم زیرا تقریبا" مشابه عبادتگاههای اصفهان ساخته
شده ، و من در موقع مناسب به شرح آنها می پردازم . مسجد علیشاه کاملا"
ویران شده ، اما مردم قسمت پایین آن را برای گزاردن نماز ، و مناره بلندش
را تعمییر و ترمیم کرده اند . کسانی که از ایروان به تبریز سفر می کنند
نخستین اثری که پیش از وارد شدن به شهر می بینند ، همین مناره است . خواجه
علیشاه صدر اعظم غازان خان در حدود چهارصدسال پیش این مسجد را بنا نهاده
است . غازان که مرکز و مقر پادشاهیش در تبریز بوده ، در همین شهر در گذشته ،
و به خاک سپرده شده است . آرامگاه او در مناره بزرگی که به نام او
منارغازان خان خوانده می شود و اکنون خراب شده دیده می شود.
