مشخصات و ویژگیهای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی سکونتگاههای خودرو
ویژگیهای این سکونتگاهها
- الگوهای مشترکی بر روابط اجتماعی – اقتصادی خود دارند؛
- تجانس گروهی و همبستگی نسبتاً بالایی خاصه در مواجهه با مسائل مشترک و عوامل خارجی نشان می دهند؛
- نهادهای خاص خود را دارند و یکدیگر را به خوبی کنترل می کنند؛
- در مورد مسائل جمعی و اتفاقاتی که به سرنوشت اجتماع آلونک نشین مربوط می شود سخت سازمان یافته و متحد عمل می کنند.
- آنها
اما قدرگرا و دارای انگیزه های محدود هستن؛ بدلیل تنزل شغلی، عدم احساس
امنیت، احساس حقارت و زندگی غیر قانونی درصد بالایی از آنها دچار اضطراب
شدید و عوارض آن هستند.
- آنها همچون کل شهر (شهر مادر) طبقاتی بوده و سلسه مراتبی از قدرت، منزلت، درآمد و رفاه در میان آنها وجود دارد.
- به
دلیل ارزش گذاریها، انگ و بر چسب زنی از یک سو و ارتباط قومی موجود در آنها
از سوی دیگر، آگاهی آلونک نشینها بر موقعیت اجتماعی شان بالا رفته و تجانس
وفاق اجتماعی گروه گرایی درون گرایانة مشهودی را به ارمغان آورده است؛
- اکثر
مهاجران (ساکن این مجموعه ها) در بخش غیر رسمی اقتصاد شاغل بوده و از ثبات
شغلی بی بهره اند، و غالباً دارای مشاغال پارازیت خدماتی اند، فاقد مهارت
بوده و درآمدی پایین دارند.
- غالباً
از امکانات و خدمات عمومی شهری بی بهره اند و از زیر ساخت های شهری (آب،
برق…) به صورت غیر مجاز (با انشعابات غیر قانونی) استفاده می کنند.
به دلیل
مشکلات اقتصادی و فقر مزمن… استعداد رشد آسیب های اجتماعی در این (مجموعه
ها) بیش از سایر جاها می باشد؛ استعداد آسیب زایی البته در رابطه با
گروههایی که تجربه دوره گردی و یکجا نشینی دارند، از سایرین بیشتر است.
- این
مجموعه ها اگر چه مستعد آسیب زایی هستند اما انبوه تهیدستان شرافتمند شهری
را هم در خود جای داده اند، لذا به هیچ وجه آلونک نشینی را نباید مترادف
جرم، جنایت و آسیب های اجتماعی تلقی کرد.
علیرغم
آنکه بسیاری از پژوهشهای اخیر به وجود سازمانیافتگی اجتماعی، پیوندهای
اجتماعی قوی، ارتباطات گسترده، تجانس، وفاق اجتماعی… اشاره دارند. از جمله
پیران، جبیبی، اهری، دلیر و نیز پرلمن، اما اعظم خاتم به نکته ای اشاره
دارد که در خور توجه است:
«… در
کشورهای در حال توسعه که رشد شهرنشینی تقریباص معادل حاشیه نشینی است…
(آنها) علیرغم تحول درونی و رشد جمعیتی در مقیاس با محلات فقرنشین شهری
فرصت بسیار کمتری برای آمیزش طبقاتی، فرهنگی و قومی عرضه می کنند و به علت
فقدان تنوع اجتماعی، راهیابی عناصر جدید مدنی به حیات عینی و ذهنی ساکنان
آن دشوار است. حضور ساختهای اجتماعی سنتی در کنار روابط نوین اقتصادی،
جدایی اجتماعی را علیرغم ادغام اقتصادی در جامعه نو نشان می دهد.
در حالی
که بخش مهمی از ساکنان، شاغلان صنعت هستند و تعداد قابل توجهی در بخش خدمات
اجتماعی شهر اشتغال دارند، فقدان نهادهای نوین ضامن امنیت اقتصادی مثل
تأمین اجتماعی، بازنشستگی، بیمه بیکاری و غیره رسم طبیعی و عمومی تلقی می
شود و جای آن را امنیت سنتی همجواری با قوم و خویش و هم ولایتی می گیرد.
… حاشیه
نشینی حاصل عمیق تر شدن فاصله موجود بین زندگی اقصتادی شهر و موقعیت
اقتصادی مهاجران بوده که نتیجه آن عقب ماندگی مهاجر از زندگی اجتماعی شهر و
روند همگونی با آن است.»
جان، اف
ترنر که از پیشگامان تغییر رویکرد به سکونتگاههای حاشیه ای است، حاصل کار
خود را بر روی این سکونتگاهها در امریکای لاتین جمعبندی کرده و معتقد است:
«جوامع
حاشین نشین نه تنها کاملاً سازمان یافته اند بلکه دامنه ای بهنجار از
آرزوها و اولویت های در حال تغییر دارند… آنها به علت فقر خود ناگزیر از
انتخاب هستند؛ توازن حاصل از نزدیکی به محل کار، اجاره ارزان و دسترسی به
برخی تسهیلات… بر نوع و محل مسکن آنها ارجحیت پیدا می کند.
… برودر و
دیگران در مطالعه خود بر روی بانکوک، جاکارتا و سانتیاگو در ارتباط با
فرایند جمعیت شناختی، الگوهای اشتغال و درآمد و پس انداز به این نتیجه می
رسند که:
الگوی
غالب مهاجرتی، مهاجرت درون منطقه شهری(از داخل منطقه شهری به پیرامون) است
به نحویکه این الگو شامل 69 درصد مهاجرین در بانکوک و 94 درصد در جاکارتا و
سانتیاگو بوده است؛ این مهاجرین مدت مدیری در سکونتگاههای خودروی حاشیه
شهر زیسته بودند.
درصد
اشتغال ساکنین سکونتگاههای حاشیه ای در بخش کشاورزی بسیار کم و درصد شاغلین
بخش خدمات عمومی و صنعت بالاست؛ آنها ارتباط قابل ذکری با حوزه های
روستایی ندارند و بلکه بر عکس ارتباط اصلی آنها با بخش های کارخانه ای،
خدماتی و بخش رسمی اقتصادی شهری است؛ بخش کمی از خانوارها بیش از یک شغل
دارند اما تعداد کارکنان در خانوار به نسبت بالاست. این سکونتگاهها مکان
مناسبی برای صنایع کوچک و محلی بوده و غالباً بیش از 10 کارکن دارند. محل
کار و زندگی آنها اغلب نزدیک بود.
ساکنین
این سکونتگاهها به لحاظ درآمدی در زمره طبقه متوسط – و نه فقیر- جای می
گرفتند! (به نحویکه درآمد ماهانه درخواستی سانتیاگو شیلی 103 دلار آمریکا،
در جاکارتا 306 دلار و در بانگوک 150 دلار بود؛ میزان پس انداز نیز همین
الگو را نشان می داد.
آنها در جمع بندی و نتیجه گیری نهایی از پژوهش در مقابل پیش فرضهای اولیه میگویند:
«این
مطالعه بر خلاف برخی مطالعات و مفروضات مبنی بر آنکه سکونتگاههای حاشیه ای
محل زندگی اقشار کم درآمد و مهاجرین روستایی هستند، آنها حاصل بخش غیر رسمی
اقتصاد بوده و در مواردی ارتباطات قوی با بخش کشاورزی و روستایی دارند و
از نظر اقتصادی – اجتماعی و فضایی انتقالی تلقی می شوند و… نشان داد که:
- بخش وسیعی از ساکنین محدوده ای مورد
بررسی روستاییان کم درآمد مهاجر نبوده بلکه شهروندان با سابقه و با طبقه
درآمدی متوسط و متوسط پایین بودند.
- غالب ساکنین این سکونتگاهها از مراکز
کلانشهرها یا در نمونه سانتیاگو شیلی، از سایر سکونتگاههای حاشیه ای نقل
مکان کرده اند که خود حاکی از پیچیدگی الگوی مهاجرتهای درون کلانشهری بوده و
پیچیده تر از اشکال ساده تصویر شده در متون شهرنشینی است!
- بیشتر ساکنین شغل رسمی داشته، حقوق
ثابت دریافت داشته و مطابق قانون کار با آنها رفتار می شود. (گرچه زنان در
این مورد مستثنی هستند)!
- فعالیتها و درآمدهای غیر رسمی در این سکونتگاهها وجود دارد اما یک هنجار پذیرفته شده نیست!
- برخلاف تصویرهای ترسیم شده آنها شبه
روستایی و پیش شهری نبوده و بلکه وابسته به بخش بزرگتر اقتصاد شهری بوده و
روابط کشاورزی و روستایی در آنها رو به زوال رفته است. که چنین مشخصاتی
اساساً اطلاق عنوان «مناطق انتقالی» به آنها صحیح به نظر می رسد.
- در حواشی کلانشهرها فقر وجود ندارد!…
تصویر عمومی از جوامع حاشیه ای به عنوان مجتمعهای فقیر و تهیدست باید مورد
تجدید نظر قرار گیرد؛ در حالیکه ما به دنبال بسته های فقر در آنها بودیم
قویاً چیزی نیافتیم.
