برنامه ریزی شهری جهت توسعه پایدار و عدالت اجتماعی
مقدمه:
در شهرسازی سه مفهوم از تراکم قابل توجه است :
1)تراکم جمعیت :نسبت جمعیت منطقه به مساحت منطقه
2)تراکم ساختمانی مسکونی :نسبت سطح زیر بنای ساختمانهایمسکونی به مساحت منطقه
3) تراکم
ساختمانی : نسبت سطح زیربنای ساختمانها (مسکونی و غیر مسکونی)به مساحت
منطقه
تعیین
انواع تراکم در سطح شهر و پیشنهاد آن به عنوان ضابطه ای برای جایگزینی
جمعیت وتاسیسات وابسته به آن در طرح های توسعه شهری از اهمیت زیادی
برخوردار است .جامعه شناسان در مورد نحوه پراکندگی تراکم و اثرات ترکم زیاد
بر جمعیت ، معتقد هستند که تراکم دارای یک سلسله اثرات مثبت و منفی
میباشد.اثرات منفی تراکم زیاد را در روابط غیر صمیمی افراد و معاشرت خشک
مردم با یکدیگر ،ایجاد سرو صدا ونارسائی های روانی ، گرانی زمین واجاره
خانه ، بزهکاری و جنایت ، امکان مخاطرات بهداشتی وبروز بیماریهای واگیر دار
میدانند. تاثیرات مثبت تراکم را در تراکم سرمایه وجمعیت در کنار یکدیگر
،امکان ایجاد شبکه های برق وآب وبهداشت و امکان اجرای برنامه های عمرانی و
توسعه شبکه های ارتباطی ونتیجتا رشد شهرها تفسیر میکنند. یکی از نکات مهمی
که میبایست در نظر داشت این است که در قسمتهائی از یک شهر اگر به افزلیش
طبقات ساختمانی مسکونی وغیر مسکونی به اندازه ای بیش از حد قابل قبول اقدام
شود ،معنایش آن است که تاسیسات وتجهیزات شهری مثل شبکه های آب و برق
وفاضلاب وغیره نیز میبایستی افزایش یابد و اگر نه بین جمعیت منطقه و خدمات و
تسهیلات به نوعی نارسائی به وجود خواهد آمد و بحران شروع میشود .بنابر این
تعیین تراکمها ضمن آنکه در رابطه مسائل اقتصادی وفیزیکی قرار دارد از نظر
اجتماعی نیز دارای اهمیت است. در این تحقیق سعی بر آن شده تا امکان افزایش
تراکم ساختمانی در منطقه 4 شهر شیراز بررسی
شود.
فصل اول
( بیان مسئله ، ادبیات موضوع ، تعاریف مفاهیم ، پیشینه تحقیق، روش تحقیق)
از اوسط
دهه 1340 با توجه به افزایش جمعیت وتوسعه شهر شیراز ، تاثیر این توسعه بر
لایه های پیرامونی شهر آغاز میشود . با توجه به استقرار کارخانه های صنعتی
در این ناحیه ،جمعیت پذیری ناحیه آغاز میشود و در سالهای بعد از انقلاب به
دلیل اراضی ارزان قیمت و ضعف بنیه مالی مهاجرین به طور قابل توجهی در معرض
ساخت وساز قرار میگیرد . ضعف بنیه مالی ساکنین بر کوچک بودن ابعاد قطعات
وکیفیت نازل ساخت وساز نیز تاثیر مستقیم داشته است . بافت کالبدی هم به
دلیل نبود طرح مشخص ،فاقد پیوستگی لازم بوده واز الگوی خاصی پیروی نکرده و
به صورت خود به خودی شکل گرفته است . مشکلی که اکنون در ناحیه وجود دارد
عدم تعادل در کاربری زمین شهری است . معمولا در تعیین حدود مساحتهای مسکونی
و غیر مسکونی به طور منطقی وبه صورتی بینابین وحدودی ، در نظر گرفتن نیمی
از سطح زمین تحت پوشش برای واحدهای مسکونی و نیمی برای تاسیسات وابسته به
آن مثل مراکز خرید ، راهها ، فضاهای آموزشی وفضاهای سبز ضروری است . اگر چه
به نسبت اهداف طراحی و برنامه ریزی شهری ، لزوم تغییراتی در کاربری اراضی
شهری وجود دارد . هنگامی که سرانه ها و تراکمهای مسکونی وغیر مسکونی تعیین
شد ، بر مبنای ضوابط و معیارها به جایگزینی انواع تاسیسات و برآورد
نیازمندیها اقدام میشود . وقتی تراکمهای جمعیتی تعیین شد تراکمهای ساختمانی
منتج از نوع طراحی وبرنام ریزی نیز جایگاه ویژه خود را می یابد . اینکه در
کدام محله چه تراکمی از جمعیت مورد نظر است ، معنای گسترده ای دارد . یعنی
اینکه برای این جمعیت چه مقدار زمین ، چه تعداد مدرسه مورد احتیاج است ،
شبکه های آب باید دارای چه حجم و مشخصاتی باشند و فضاهای سبز و ورزشی ،
کتابخانه ها ،مراکز فرهنگی باید به نسبت جمعیت دارای چه قابلیتهائی باشد.
از این رو کارائی تاسیسات و تجهیزات وابسته به مسکن در یک برنامه موفق
بستگی به نوع تراکم مسکونی و میزان جمعیت استفاده کننده از آن دارد . در
ناحیه مورد بررسی متاسفانه کاربریهای خدماتی و تاسیسات وتجهیزات شهری دچار
کمبود میباشند و در مقابل میتوانیم تسلط کاربری مسکونی را شاهد باشیم. با
گسترش روند تغییر کاربری اراضی خدماتی عملا این فرصت به تدریج از دست رفته
وبیم آن میرود که با تداوم روند ،به یک تهدید جدی در زمینه توسعه شهر بدل
شود.
منطقه
چهار شیراز با مساحت 4113 هکتار و جمعیت 236900 نفر در منتهی الیه جنوب
غربی شیراز قرار گرفته است. مساحت کاربری مسکونی در سطح منطقه 932 هکتار
میباشد که 6/22 درصد از کل سطح منطقه را به خود اختصاص داده است. در سطح
کل منطقه 40491 قطعه مسکونی وجود دارد که از این تعداد 71 درصد کمتر از 250
مترمربع مساحت دارند و عملا نشان دهنده گرایشی مشابه توسعههای جدید شهری
هستند و با کاهش متوسط سطح زمین در شیراز از 355 مترمربع در سال 60 به 195
مترمربع در سال 79 همخوان میباشند. به موازات آن به لحاظ طبقات ساختمانی
در حدود 90درصد سطح منطقه را ساختمانهای یک طبقه پوشاندهاست که این نشانگر
گسترش منطقه به صورت افقی و در سطح میباشد.
این
منطقه به لحاظ موقعیت استقرار آن در جنوبغربی شهر و در محدوده اراضی مساعد
برای توسعه عملا از پتانسیلها و فرصتهای مناسبی برای تأمین کاربریهای
خدماتی برخوردار بوده است که متأسفانه با گسترش روند تغییر کاربری اراضی
خدماتی عملا این فرصت، به تدریج از دست رفته و بیم آن میرود که با تداوم
این روند به یک تهدید جدی در زمینه توسعه شهر بدل شود.
علاوه بر
روند تغییر کاربری، آنچه که وضعیت منطقه را از نظر جذب جمعیت و فشار بر
اراضی خدماتی حائز اهمیت بیشتری میسازد روند افزایش تراکم ساختمانی و نیز
کوچک شدن سطح زیربنای واحدهای مسکونی است که بهعنوان یک گرایش عمومی در
سطح کشور و در پاسخ به بازار مسکن صورت میگیرد. بدین منظور تهیه ضوابط و
مقررات مناسب درخصوص تفکیک و احداث ساختمان ضروری مینماید. این در حالی
است که پیشنهادات طرحهای تفصیلی و توسعه جنوب نیز در رابطه با تفکیک و
احداث ساختمان در منطقه چهار در عمل توفیق نیافته و پهنهبندیهای تراکمی
پیشنهادی آنها محقق نشده است.
با
اذعان به موارد ذکر شده فوق، این مشاور برای روشن ساختن زمینه تصمیمگیری و
انتخابهای بعدی با تدوین تخمینهای مرجع براساس افزایش تراکم ساختمانی در
بافت پر و همچنین اراضی دارای کاربری مصوب و نیز تقلیل سطح زیربنای
واحدهای مسکونی عملا سناریوی مرجع منطقه را در زمینه جمعیتپذیری و خدمات
رسانی به تصویر کشیده است. در این راستا، ضوابط و مقررات موجود به نوعی
تعدیل شده است تا با شرایط و ویژگیهای منطقه (شرایط اجتماعی، اقتصادی و
کالبدی) همخوانی لازم را داشته باشد
