مفاهیم نظری گزارشگری مالی
مقدمـه
هدف و جایگاه
1. جهت دستیابی به استانداردهای
حسابداری هماهنگ، وجود یک مجموعه پیوسته از "اهداف" و "مبانی"
مرتبط که بتواند ماهیت، نحوه عمل و حدود گزارشگری مالی را مشخص کند
لازم است. چنین مجموعهای، همانند یک قانون پایه، در تدوین
استانداردهای حسابداری و حل و فصل مسائلی که ممکن است در این راه
پیش آید، ملاک عمل قرار خواهد گرفت. علاوهبر مزیت فوق، وجود یک
مجموعه از مفاهیم نظری، به تعیین حدود قضاوت حرفهای در تهیه
صورتهای مالی و محدودکردن رویههای حسابداری بهمنظور افزایش قابل
مقایسه بودن اطلاعات مالی کمک خواهد کرد.
2. از آنجا که مفاهیم نظری، به
عنوان یک نظام منسجم از اهداف و مبانی مرتبط، بهمنظور تهیه
استانداردهای حسابداری هماهنگ و تعیین حدود قضاوت حرفهای در تهیه و
ارائه صورتهای مالی تدوین میشود لذا طبعاً نمیتواند تحت تأثیر
الزامات حسابداری مقرر در قوانین آمره قرار گیرد بلکه ممکن است
برخی اصول مندرج در آن از الزامات قانونی فراتر رود. بدیهی است
الزامات حسابداری مقرر در قوانین آمره در تدوین استانداردهای
حسابداری مدنظر قرار خواهد گرفت تا سازگاری لازم بین رویههای
حسابداری مندرج در قانون و نحوه عمل طبق استانداردهای حسابداری
ایجاد گردد.
3. در موارد محدودی ممکن است بنابه
ملاحظات عملی، بین این مجموعه و یک استاندارد حسابداری سازگاری
کامل وجود نداشته باشد. در چنین حالاتی الزامات استاندارد حسابداری
برالزامات مفاهیم نظری گزارشگری مالی برتری خواهد داشت.
4. مفاهیم نظری گزارشگری مالی
یک استاندارد حسابداری نیست و لذا برای مسائل خاص مربوط به
اندازهگیری یا افشا، استانداردی تعیین نمیکند. معهذا از طریق
فراهمآوردن اطلاعاتی درمورد دیدگاه بکار گرفته شده در تدوین
استانداردهای حسابداری، این مجموعه دررابطه با تهیه، حسابرسی و
استفاده از صورتهای مالی مفید خواهد بود. بهعلاوه مبانی مندرج در
این مجموعه بهعنوان نقطه اتکایی برای حل و فصل طیفی از مسائل
حسابداری که در مورد آنها استاندارد خاص ارائه نگردیده است، کاربرد
خواهد داشت.
دیدگاه کلی
5 . در تدوین مفاهیم نظری حاضر، از
میان مفاهیم گوناگون سود، مفهوم مبتنیبر "نگهداشت سرمایه" که متکی
بر مبانی اقتصادی است مورد پذیرش قرار گرفته است. این نظریه که
در محافل حرفهای جهان نیز مقبولیت یافته است، درآمدها و هزینهها را
ناشی از تغییرات در داراییها و بدهیها تلقی میکند و تطابق منطقی
آنها را تنها در پرتو ارائه تعاریف دقیق و روشنی از داراییها و بدهیها
ممکن میداند.
گزارشگری مالی و اجزای آن
6. محصول نهایی فرایند حسابداری
مالی، ارائـه اطلاعات مالی به استفادهکنندگان مختلف، اعم از
استفادهکنندگان داخلی و استفادهکنندگان خارج از واحد تجاری، در
قالب گزارشهای حسابداری است. آن گروه از گزارشهای حسابداری که با
هدف تأمین نیازهای اطلاعاتی استفادهکنندگان خارج از واحد تجاری
تهیه و ارائه میشود، در حیطه عمل گزارشگری مالی قرار میگیرد.
7. صورتهای مالی، بخش اصلی فرایند
گزارشگری مالی را تشکیل میدهد. درحال حاضر یک مجموعه کامل
صورتهای مالی شامل ترازنامه، صورت سود و زیان، صورت سود و زیان
جامع و صورت جریان وجوه نقد (که از این به بعد صورتهای مالی
اساسی نامیده میشود) و یادداشتهای توضیحی میباشد. دیگر موارد
تشکیلدهنده گزارشگری مالی مواردی از قبیل گزارش مدیران درباره
فعالیت واحد تجاری و گزارش تحلیلی مدیران میباشد که همراه با
گزارش حسابرس مستقل (و حسب مورد گزارش بازرس قانونی) و صورتهای
مالی مجموعهای تحت عنوان گزارش مالی سالانه را تشکیل میدهد. سایر
گزارشهای مالی که بهطور موردی و با اهداف خاص تهیه میشود
دربرگیرنده مواردی از قبیل گزارشهای مالی تهیه شده بهمنظور دریافت
تسهیلات مالی از بانکها، گزارش توجیهی هیئت مدیره جهت افزایش
سرمایه در مورد شرکتهای سهامی و اظهارنامه مالیاتی میباشد.
دامنه کاربرد
8. دامنه کاربرد این مجموعه، صورتهای
مالی با مقاصد عمومی (که ازاین به بعد صورتهای مالی نامیده
میشود) میباشد. این صورتهای مالی حداقل بهطور سالانه و در
راستای رفع نیازهای مشترک اطلاعاتی طیف وسیعی از استفادهکنندگان
تهیه و ارائه میشود. سایر گزارشهای مالی از جمله گزارشهای مالی با
اهداف خاص، جزء صورتهای مالی تلقی نمیشود. معهذا برخی مبانی این
مجموعه با تهیه و ارائـه چنین گزارشهایی، تا آنجا که متکی به
فرایند حسابداری مالی است، ارتباط پیدا میکند.
9. مفاهیم نظری حاضر در مورد صورتهای
مالی کلیه واحدهای تجاری (انتفاعی) اعم از اینکه در بخش خصوصی یا
عمومی فعالیت کنند کاربرد دارد. بدین ترتیب این مجموعه معطوف به
واحدهای انتفاعی است لیکن عمدتاً در مورد واحدهای غیر انتفاعی نیز
قابل اعمال است. خصوصیات کیفی اطلاعات مالی که در بخش دیگری از
این مجموعه تشریح گردیده است، بهطور یکسان در مورد واحدهای
انتفاعی و غیرانتفاعی قابل اعمال است. سایر بخشهای این مجموعه با
درجات متفاوتی از تأکید در اعمال آنها، در مورد واحدهای غیرانتفاعی،
بکار گرفته میشود. دراینارتباط، طیف استفادهکنندگان صورتهای مالی
گستردهتر میگردد تا اعضا و اعانهدهندگان، تأمینکنندگان منابع،
مشتریان یا دریافتکنندگان کالاها و خدمات و تشکیلات نظارتی را دربر
گیرد. همچنین اطلاعات در مورد رعایت قراردادها و هرگونه محدودیت در
استفاده از وجوه اهمیت بیشتری مییابد و تأکیـد بر رقـم سود، جای خود
را به تأکید برمعیارهای عملکرد مالی و غیرمالی متفاوتی میدهد.
واحد گزارشگر
10. گزارشگری مالی منعکسکننده
حسابدهی واحد تجاری در قبال منابع آن است و از این رو مبنایی برای
ارزیابی وظیفه مباشرت مدیریت و اتخاذ تصمیمات اقتصادی فراهم
میآورد. صورتهای مالی بهعنوان بخش اصلی فرایند گزارشگری مالی، به
استفادهکنندگان مختلف درارزیابی وضعیت مالی، عملکرد مالی و
انعطافپذیری مالی واحد تجاری یعنی "واحدگزارشگر" یاری میرساند.
"واحدگزارشگر" به یک واحد تجاری منفرد یا گروه واحدهای تجاری اطلاق
میشود که موضوع یک مجموعه صورتهای مالی مشخص است که بنابر
الزامات قانونی، قراردادی یا عرفی و بهمنظور رفع نیازهای اطلاعاتی
استفادهکنندگان تهیه و ارائه میشود.
سایر موارد
11. مطالبی که در این مجموعه با
حروف پررنگ مشخص شده است مفاهیم اصلی را تشکیل میدهد و سایر
مطالب جنبه توصیفی، تکمیلی و پشتیبان دارد.
فهرست
شمـاره بنـد
مقدمـه 1 تا10
هدف و جایگاه
1
تا 4
دیدگاه کلی 5
گزارشگری مالی و اجزای
آن
6 تا 7
دامنه کاربرد 8 تا 9
واحد گزارشگر 10
سایر موارد 11
فصل اول ـ هدف صورتهای مالی 1-1 تا 13-1
استفادهکنندگان صورتهای مالی و نیازهای اطلاعاتی آنان 5-1 تا 6-1
وضعیت مالی، عملکرد مالی و انعطافپذیری مالی 7-1 تا 13-1
فصل دوم ـ خصوصیات کیفی اطلاعات مالی 1-2 تا 35-2
کیفیت
اهمیت
6-2 تا
7-2
خصوصیات کیفی مرتبط با محتوای اطلاعات 8-2 تا 19-2
مربوط بودن 8-2 تا 11-2
ـ ارزش پیشبینی کنندگی و تأییدکنندگی 9-2 تا 10-2
ـ انتخاب خاصه 11-2
قابل اتکا بودن 12-2 تا 19-2
ـ بیان صادقانه 14-2 تا 15-2
ـ رجحان محتوا برشکل
16-2
ـ بیطرفی 17-2
ـ احتیاط 18-2
ـ کامل بودن 19-2
خصوصیات کیفی مرتبط با ارائـه اطلاعات 20-2 تا 29-2
قابل مقایسه بودن 21-2 تا 26-2
ـ ثبات رویه 24-2
ـ افشائیات 25-2 تا 26-2
قابل فهمبودن 27-2 تا 29-2
ـ ادغام و طبقهبندی اطلاعات 28-2
ـ توان استفادهکنندگان
29-2
پیوست استانداردهای حسابداری
مفاهیم نظری گزارشگری مالی
فهرست مندرجات (ادامه)
شمـاره
بنـد
محدودیتهای حاکم بر خصوصیات کیفی اطلاعات مالی 30-2 تا 34-2
ـ موازنه بین خصوصیات کیفی 31-2 تا 32-2
ـ به موقع بودن 33-2
ـ منفعت و هزینه 34-2
تصویر مطلوب 35-2
فصل سوم ـ عناصر صورتهای
مالی
1-3 تا 50-3
داراییها و بدهیها 5-3 تا 34-3
داراییها 5-3 تا 18-3
ـ تعریف دارایی 5-3
ـ حقوق و سایر راههای دستیابی مشروع 6-3 تا 10-3
ـ منافع اقتصادی
آتی
11-3 تا 14-3
ـ کنترل توسط واحد تجاری 15-3 تا 16-3
ـ معاملات یا سایر رویدادهای گذشته 17-3
ـ مخاطره 18-3
بدهیها 19-3 تا 28-3
ـ تعریف بدهی 19-3 تا 23-3
ـ تعهدات 24-3 تا 27-3
ـ معاملات یا سایر رویدادهای گذشته 28-3
سایر جنبههای داراییها و بدهیها 29-3 تا 34-3
ـ قرینه بودن داراییها و
بدهیها
29-3 تا 30-3
ـ تهاتر داراییها و
بدهیها
31-3 تا 34-3
حقوق صاحبان سرمایه 35-3 تا 42-3
درآمدها و هزینهها 43-3 تا 44-3
آورده و ستانده صاحبان سرمایه 45-3 تا 50-3
پیوست استانداردهای حسابداری
مفاهیم نظری گزارشگری مالی
فهرست مندرجات (ادامه)
شمـاره بنـد
فصل چهارم ـ شناخت در صورتهای مالی 1-4 تا 50-4
مراحل شناخت 5-4 تا 8-4
معیارهای شناخت 6-4 تا 10-4
شناخت اولیه 6-4
تجدید اندازهگیری
7-4
قطع شناخت 8-4
شناخت درآمد و هزینه 9-4 تا 10-4
فرایند شناخت 11-4 تا 27-4
رویدادهای
گذشته
11-4 تا 14-4
معاملات 15-4 تا 21-4
رویدادهایی غیر از معاملات 22-4 تا 24-4
قطع شناخت 25-4 تا 27-4
شناخت درآمد و هزینه 28-4 تا 36-4
شناخت درآمد 28-4 تا 31-4
شناخت هزینه 32-4 تا 36-4
کافی بودن شواهد 37-4 تا 39-4
قابلیت اتکای کافی 40-4 تا 50-4
اندازهگیری برحسب مبالغ پولی 44-4 تا 45-4
ابهام درباره میزان
منافع
46-4 تا 49-4
وجود یک مبلغ حداقل 50-4
فصل پنجم ـ اندازهگیری در صورتهای مالی 1-5 تا 35-5
نظامهای اندازهگیری 10-5 تا 30-5
بهای تمام شده تاریخی 11-5 تا 18-5
ارزش
جاری
19-5 تا 27-5
تعدیل از بابت اثرات تورم عمومی 28-5 تا 30-5
نتیجهگیری 31-5 تا 35-5
پیوست شماره یک ـ تأثیر نگهداشت سرمایه براندازهگیری سود
پیوست شماره دو ـ مثالی ساده از یک نظام مبتنیبر ارزش جاری واقعی
پیوست استانداردهای حسابداری
مفاهیم نظری گزارشگری مالی
فهرست مندرجات (ادامه)
شمـاره بنـد
فصل ششم ـ نحوه ارائه اطلاعات در صورتهای مالی 1-6 تا 43-6
ویژگیهای صورتهای مالی 5-6 تا 10-6
ادغام
اطلاعات
6-6 تا 7-6
طبقهبندی 8-6 تا 9-6
ارتباط متقابل صورتهای مالی 10-6
اجزای صورتهای مالی 11-6 تا 17-6
صورتهای مالی اساسی 11-6 تا 12-6
یادداشتهای توضیحی صورتهای مالی 13-6 تا 16-6
اطلاعات
متمم
17-6
ترازنامه 18-6 تا 21-6
صورتهای عملکرد مالی 22-6 تا 37-6
صورت جریان وجوه نقد 38-6 تا 40-6
انعطافپذیری مالی 41-6 تا 43-6
پیوست استانداردهای حسابداری
مفـاهیم نظـری گزارشگـری مالی
