کاربرد کامپوزیتهای FRP در سازههای بتن آرمه و بررسی دوام آنها
1 – مقدمه
بسیاری
از سازههای بتن آرمة موجود در دنیا در اثر تماس با سولفاتها، کلریدها و
سایر عوامل خورنده، دچار آسیبهای اساسی شدهاند. این مساله هزینههای
زیادی را برای تعمیر، بازسازی و یا تعویض سازههای آسیب دیده در سراسر
دنیا موجب شده است. این مساله و عواقب آن گاهی نه تنها به عنوان یک مسالة
مهندسی، بلکه به عنوان یک مسالة اجتماعی جدی تلقی شده است ]1[. تعمیر و
جایگزینی سازههای بتنی آسیبدیده میلیونها دلار خسارت در دنیا به دنبال
داشته است. در امریکا، بیش از 40 درصد پلها در شاهراهها نیاز به تعویض و یا
بازسازی دارند ]2[. هزینة بازسازی و یا تعمیر سازههای پارکینگ در کانادا،
4 تا 6 میلیارد دلار کانادا تخمین زده شده است ]3[. هزینة تعمیر پلهای
شاهراهها در امریکا در حدود 50 میلیارد دلار برآورد شده است؛ در حالیکه
برای بازسازی کلیة سازههای بتن آرمة آسیبدیده در امریکا در اثر مسالة
خوردگی میلگردها، پیشبینی شده که به بودجة نجومی 1 تا 3 تریلیون دلار نیاز
است ]3[ !
از
مواردی که سازههای بتن آرمه به صورت سنتی مورد استفاده قرار میگرفته،
کاربرد آن در مجاورت آب و نیز در محیطهای دریایی بوده است. تاریخچه کاربرد
بتن آرمه و بتن پیشتنیده در کارهای دریایی به سال 1896 بر میگردد ]4[.
دلیل عمدة این مساله، خواص ذاتی بتن و منجمله مقاومت خوب و سهولت در قابلیت
کاربرد آن چه در بتنریزی در جا و چه در بتن پیشتنیده بوده است. با این
وجود شرایط آب و هوایی و محیطی خشن و خورندة اطراف سازههای ساحلی و دریایی
همواره به عنوان یک تهدید جدی برای اعضاء بتن آرمه محسوب گردیده است. در
محیطهای ساحلی و دریایی، خاک، آب زیرزمینی و هوا، اکثراً حاوی مقادیر
زیادی از نمکها شامل ترکیبات سولفور و کلرید هستند.
در یک
محیط دریایی نظیر خلیج فارس، شرایط جغرافیایی و آب و هوایی نامناسب، که
بسیاری از عوامل خورنده را به دنبال دارد، با درجة حرارتهای بالا و نیز
رطوبتهای بالا همراه شده که نتیجتاً خوردگی در فولادهای به کار رفته در
بتن آرمه کاملاً تشدید میشود. در مناطق ساحلی خلیج فارس، در تابستان درجة
حرارت از 20 تا 50 درجة سانتیگراد تغییر میکند، در حالیکه گاه اختلاف دمای
شب و روز، بیش از 30 درجة سانتیگراد متغیر است. این در حالی است که رطوبت
نسبی اغلب بالای 60 درصد بوده و بعضاً نزدیک به 100 درصد است. به علاوه
هوای مجاور تمرکز بالایی از دیاکسید گوگرد و ذرات نمک دارد [5]. به همین
جهت است که از منطقة دریایی خلیج فارس به عنوان یکی از مخربترین محیطها
برای بتن در دنیا یاد شده است [6]. در چنین شرایط، ترکها و ریزترکهای
متعددی در اثر انقباض و نیز تغییرات حرارتی و رطوبتی ایجاد شده، که این
مساله به نوبة خود، نفوذ کلریدها و سولفاتهای مهاجم را به داخل بتن تشدید
کرده، و شرایط مستعدی برای خوردگی فولاد فراهم میآورد [7-9]. به همین جهت
بسیاری از سازههای بتن مسلح در نواحی ساحلی ایران نظیر سواحل بندرعباس،
در کمتر از 5 سال از نظر سازهای غیر قابل استفاده گردیدهاند.
نظیر این
مساله برای بسیاری از سازههای در مجاورت آب، که در محیط دریایی و ساحلی
قرار ندارند نیز وجود دارد. پایههای پل، آبگیرها، سدها و کانالهای بتن
آرمه نیز از این مورد مستثنی نبوده و اغلب به دلیل وجود یون سولفات و
کلرید، از خوردگی فولاد رنج میبرند.
2 – راه حل مساله
تکنیکهایی
چند، جهت جلوگیری از خوردگی قطعات فولادی الحاقی به سازه و نیز فولاد در
بتن مسلح توسعه داده شده و مورد استفاده قرار گرفته است که از بین آنها
میتوان به پوشش اپوکسی بر قطعات فولادی و میلگردها، تزریق پلیمر به سطوح
بتنی و حفاظت کاتدیک میلگردها اشاره نمود. با این وجود هر یک از این
تکنیکها فقط تا حدودی موفق بوده است [10]. برای حذف کامل مساله، توجه
محققین به جانشین کردن قطعات فولادی و میلگردهای فولای با مصالح جدید مقاوم
در مقابل خوردگی، معطوف گردیده است.
مواد
کامپوزیتی (Fiber Reinforced Polymers/Plastics) FRP موادی بسیار مقاوم در
مقابل محیطهای خورنده همچون محیطهای نمکی و قلیایی هستند. به همین دلیل
امروزه کامپوزیتهای FRP، موضوع تحقیقات توسعهای وسیعی به عنوان جانشین
قطعات و میلگردهای فولادی و کابلهای پیشتنیدگی شدهاند. چنین تحقیقاتی به
خصوص برای سازههای در مجاورت آب و بالاخص در محیطهای دریایی و ساحلی، به
شدت مورد توجه قرار گرفتهاند.
3 – ساختار مصالح FRP
مواد FRP
از دو جزء اساسی تشکیل میشوند؛ فایبر (الیاف) و رزین (مادة چسباننده).
فایبرها که اصولاً الاستیک، ترد و بسیار مقاوم هستند، جزء اصلی باربر در
مادة FRP محسوب میشوند. بسته به نوع فایبر، قطر آن در محدودة 5 تا 25 میکرون میباشد [11].
رزین
اصولاً به عنوان یک محیط چسباننده عمل میکند، که فایبرها را در کنار
یکدیگر نگاه میدارد. با این وجود، ماتریسهای با مقاومت کم به صورت چشمگیر
بر خواص مکانیکی کامپوزیت نظیر مدول الاستیسیته و مقاومت نهایی آن اثر
نمیگذارند. ماتریس (رزین) را میتوان از مخلوطهای ترموست و یا
ترموپلاستیک انتخاب کرد. ماتریسهای ترموست با اعمال حرارت سخت شده و دیگر
به حالت مایع یا روان در نمیآیند؛ در حالیکه رزینهای ترموپلاستیک را
میتوان با اعمال حرارت، مایع نموده و با اعمال برودت به حالت جامد درآورد.
به عنوان رزینهای ترموست میتوان از پلیاستر، وینیلاستر و اپوکسی، و به
عنوان رزینهای ترموپلاستیک از پلیوینیل کلرید (PVC)، پلیاتیلن و پلی
پروپیلن (PP)، نام برد [3].
فایبر
ممکن است از شیشه، کربن، آرامید و یا وینیلون باشد که در اینصورت محصولات
کامپوزیت مربوطه به ترتیب به نامهای GFRP، CFRP،AFRP و VFRP شناخته
میشود. در ادامه شرح مختصری از بعضی از فایبرهای متداول ارائه خواهد شد.
