قوانین کیفری
چکیده
یکی از مبادی ورود دولتها در گذشته، نحوه
پوشش افراد جامعه بود. این دخالت گاه برخاسته از اقتدارگرایی دولت و گاه
ناشی از تفکر دینی بوده است. در ایران حکومت پهلوی با دو مصوبه و یک فرمان،
دخالت در نحوه پوشش مردم را بنیان گذاشت. اساسنامه لباس رسمی مأموران
کشوری و قانون متحدالشکل نمودن البسه اتباع ایران که هر دو در سال 1307
شمسی به تصویب رسید، به ترتیب وضعیت پوشش مأموران رسمی دولت و اتباع ذکور
ایران را مورد توجه قرار داد. همچنین فرمان کشف حجاب در سال 1314 سعی در
زدودن حجاب زنان ایران و همراه نمودن آنان با ظواهر تمدن اروپایی داشت.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، قانونگذار با
سه مصوبه پوشش افراد جامعه را مورد توجه قرار داد. قانون تعزیرات سال
1362، قانون نحوه رسیدگی به تخلفات و مجازات فروشندگان لباسهایی که استفاده
از آنها در ملأ عام خلاف شرع است یا عفت عمومی را جریحهدار میکند مصوب
1365، دو مصوبهای است که گفتمان کیفری در این زمینه را برگزید و متعاقباً
تبصره ماده 638 قانون مجازات اسلامی مصوب 1375 با حذف مجازات حبس از ماده
102 و تبدیل آن به جریمه، به تخفیف صبغه کیفری بدحجابی روی آورد.
در نقد و بررسی گفتمان کیفری قانونگذار
ایران در ارتباط با پوشش مردم باید گفت دخالت حکومت، و نظارت و کنترل در
این حوزه فی نفسه پسندیده است؛ اما باید با توجه به ارزش و کرامت والای
انسان صورت گیرد و به موازات آن، ارتقای زمینههای فرهنگی در جهت پذیرش
قانون و انطباق آن با قواعد رفتاری مورد توجه قرار گیرد. اجرای قانون پس از
تصویب آن، ضمن اعـتبار بخشیدن به مفاد آن، احترام عموم به بایدها و
نبایدهای مندرج در قانون را به دنبال خواهد داشت.
افزایش دخالت دولتها در امور خصوصی، شخصی
و سلیقهای افراد، گاه ناشی از تمایل دولتها به نشان دادن اقتدار خود، و
گاه برخاسته از تفکر و ایدئولوژی آنهاست؛ تا به این طریق به ورود ایدئولوژی
در عرصه عمل دست یابند. نحوه پوشش افراد جامعه یکی از حوزههای ورود
دولتهاست که در قرون گذشته به آن توجه شده است. به عنوان مثال میتوان به
قانونی که پارلمان انگلیس در سال 1770م در خصوص پوشش زنان مقرر داشت، اشاره
نمود که مطابق آن هر زنی در هر سن، مقام، شغل و مرتبه، چه باکره و دوشیزه و
چه بیوه، هر گاه پس از تصویب این قانون با عطر، رنگ و روغن و آبرنگ مو و
دندان مصنوعی، کلاهگیس، حلقه دامن، کفش پاشنه بلند و وسایل دیگر رعایای
مرد اعلیحضرت را بفریبد و به زناشویی وا دارد، مشمول کیفرهایی خواهد شد که
قانون برای جادوگری و جرایم همانند آن پیشبینی کرده است و زناشویی او در
صورت محکومیت باطل و بیاعتبار شناخته خواهد شد
در ایران سابقه توجه حکومت به لباس و پوشش
مردم به حکومت رضا شاه پهلوی بر میگردد. دو مصوبه و یک فرمان که در این
دوره صادر شد، به نحوه پوشش مردان و زنان اشاره داشت و به منظور اعطای
قدرت اجرایی به آن، ضمانت اجرای کیفری برای آن در نظر گرفته شد. بعد از
انقلاب اسلامی نیز توجه مقنن به حجاب و پوشش افراد به ویژه زنان به گونهای
دیگر رنگ گرفت. ماده 102 قانون تعزیرات مصوب 1362، قانون نحوه رسیدگی به
تخلفات و مجازات فروشندگان لباسهایی که استفاده از آنها در ملأ عام خلاف
شرع است، مصوب 28/12/65 و آیین نامه اجرایی آن مصوب 20/3/68 همچنیـن
بخشنامههایی که در این راستا صادر شد، همگی در جهت کنترل پوشش افراد در
جامعه است.
در این نوشتار به نقد و بررسی مصوباتی که
قبل و بعد از انقلاب اسلامی ایران در این باب تدوین و تصویب شده و مبانی
فکری که موجب ورود حکومت در عرصه سلیقههای شخصی افراد شده است،
میپردازیم.
پوشش، مبنا و اقسام آن
پوشش از نظر لغوی به معنای پوشاندن چیزی
است و اصولاً هر چیز که روی چیز دیگر را بپوشاند، پوشاک میباشد.لباس از
ریشه «لبس» به معنای پوشاننده است .. پوشش و لباس مردم در هر جامعهای
برخاسته از عرف قانون و دین است:
1ـ پوشش عرفی؛ «عرف» قاعدهای است که به
تدریج و خود به خود میان همه مردم یا دستهای از آنها به عنوان قاعدهای
الزامآور مرسوم شده است .. و عادت عبارت است از آداب و رسوم اجتماعی که در
برقراری نظم اجتماعی مؤثر بوده، کارکردی چون قانون و چه بسا فراتر از آن
دارد . حتی میتوان گفت قانون گاه بر گرفته از عرف است و مقنن باید در
تدوین و تصویب قانون، عرف را مد نظر قرار دهد؛ در غیر این صورت قانون در
عمل موفق نخواهد بود. در تفاوت قانون و عرف باید به ضمانت اجرای آن اشاره
کرد.
ضمانت اجرای عرف، افکار عامه است که به
طرق مختلف که گاه به طرد فرد از جامعه محلی منجر میشود، به پاسداری از
عقاید، باورها و ارزشهای خود میپردازد. اما ضمانت اجرای قانون، قهرآمیز
بوده، نیازمند اقتدار حکومت است. عرف بر خلاف قانون و با توجه به مشارکت
عامه در اجرای عرف، محدوده اجرایی وسیعتری دارد. زیرا جامعه که نیرویی
گسترده است، به پاسداری از ارزش میپردازد. به بیان دیگر در جای جای جامعه،
افراد نقش نگهبان را برای عرف ایفا مینمایند و به همین جهت قوانینی که با
عرف منطبق است، در اجرا موفقتر میباشد؛ زیرا اولاًـ جامعه در قبال اجرای
آن عکسالعمل منفی و مقاومت نشان نمیدهد؛ ثانیاًـ گزارشهای مردمی به
قدرت اجرایی قانون میافزاید.
پوشش عرفی پوششی است که آداب و رسوم
اجتماعی، استفاده از آن را در اذهان افراد جامعه معقول نموده، مهر پذیرش
اجتماعی را بر آن وارد کرده است.
2ـ پوشش شرعی؛ بر خاسته از احکام دین
است. داشتن حجاب برای زنان در دین مبین اسلام به گونهای که غیر از صورت و
کفین جای دیگری از بدن نمایان نباشد و یا حرمت پوشیدن لباس زربفت برای
مردان از این گونه است. گاه پوشش شرعی و عرفی بر یکدیگر منطبق هستند؛ به
عنوان مثال استفاده از چادر به عنوان پوشش شرعی در عرف نیز مورد پذیرش قرار
گرفته است.
3ـ پوشش قانونی؛ این پوشش معمولاً در مورد کارکنان دولتی در سازمانهای خاص، به ویژه نظامیان مورد استفاده قرار میگیرد.
مبانی دخالت حکومت در نحوه پوشش مردم
همچنان که ذکر شد، مبانی دخالت دولتها در
چگونگی لباس پوشیدن مردم بر خاسته از دو تفکر دینی و اقتدارگراست. در واقع
نحوه دخالت دولتها بر اساس این دو نوع تفکر و ضمانت اجراهای در نظر گرفته
شده برای بایدها و نبایدهای مقرر شده در امر پوشش مردم، توضیح دهنده سیاست
آن دولتهاست.
باید گفت سیاست جنایی که نسبت به دیگر
علوم جنایی، علمی جدید است، در دوران تحول خود مفهوم و سیطرههای متفاوتی
به خود گرفته است. اصطلاح سیاست جنایی که عموماً به پروفسور آلمانی،
فویرباخ در سال 1803م نسبت داده میشود ، از دیدگاه وی به مجموعه شیوههای
سرکوبگری گفته میشود که دولت از طریق آن و با توسل به آن، علیه جرم واکنش
نشان میدهد.
همچنان که ملاحظه میشود، در این تعریف
آنچه مد نظر است، صرفاً جرم است که بر اساس اصل قانونی بودن جرم باید در
قانون جزا مورد اشاره قرار گیرد و واکنش انتخابی علیه آن نیز مجازات و
اقدام تأمینی و تربیتی است که بر اساس اصل قانونی بودن مجازاتها باید در
قانون مصرح گردد. اما امروزه مفهوم سیاست جنایی از مفهوم مضیق خود که به
جرم و مجازات میپردازد، فراتر رفته و مقولههایی را نیز در بر میگیرد که
نمیتوان صراحتاً در حوزه کیفر قرار داد و این امر ناشی از ناتوانی نظام
کیفری در پاسخگویی به این مقولههاست. ساز و کارهای جدید پذیرفته شده در
نظامهای جنایی جهان از جمله میانجیگری، سرکوبی اداریو خسارتزدایی دولتی
برخاسته از ورود موضوعات در حکم مقولههای کیفری و ناتوانی واکنشهای صرفاً
کیفری در پاسخگویی به این مقولههاست.
نوع فایل: word
سایز:24.5 KB
تعداد صفحه:22
