خواص دارویی گیاهان
مقدمه:
گیاهان اولین موجودات خلقت و این
جاندارن خاموش و نمودارهای زیبایی در طبیعت پس از گذشت میلیون ها سال که از
پیدایش آنها برروی زمین می گذرد، در طی چند قرن اخیر، آثار و خواص اعجاز
انگیز خود را توسط دست بشر به منصه ظهور رساندهاند.
طب و طبابت و به طور اعم معالجات از
اولین مسائلی است که بشر برای حفظ اعتدال و توازن مزاج در بروز امراض جهت
اعاده سلامتی به آن روی آورده نسبت به وضع قوانین، امکانات، تحقیقات و
گردآوی لازم ومسائل مربوطه نهایت باریک بینی و دقت را معمول داشته، زیرا به
هر صورت جان آدمی گنجیه ودیعه ای است که حفظ آن ذاتی و غریزی است .
در طی قرون و اعصار متمادی مردم به
خواص درمانی گیاهان پی برده اند و دانشمندان بزرگی در اقصی نقاط جهان،
دراین زمینه تحقیق و کار کرده اند و کتا بها نوشته اندو همزمان با سایر
نقاط دنیا در ایران نیز استاتید و دانشمندان بلند پایه ای چون اوبوعلی
سینا، محمد زکریای رازی، سید اسماعیل جرجانی و ابونصر موفق هروی قرن های
متمادی علم پزشکی ئ درمانی جهان را تحت تاثیر قرار داده و به حدی ارتقاء
علمی یافته اند که آثار آنها به اروپا رفته وتا قرون شانزده و هفده،
تعلیمات منحصر به فرد دانشگاهی را تشیکل داده وهنوز مضامین آن مورد تتبع و
ترجمه و استفاده است.
فارماکوکنوزی که معنی تحت الفظی آن
داروشناسی (علم الادویه) است، جزئی از هنر و علم پزشکی به شمار می آید و
آغاز آن از زمانی است که بشر ب درمان بیماریها پرداخته است. فارماکوگنوزی
از تمدن های کهن، که در آنها از اجزای حیوانات و گیاهان، محلول های شفا بخش
وتهیه می کردند و آنها را برای از بردن آلام و کاستن رنج ومقابله با
بیماری ها به کار می بردند و ریشه گرفته است. منشا اولیه فارماکوگنوزی را
می توان در اسرار جادوگری قبایل بشری دانست که توانسته است دوره ثبت نشده
اسرار طب انسانی را پشت سر بگذارد وسیر تکاملی خود را از مرحله بدوی تا به
امروز که عصر استفاده از عوامل اختصاصی است به خوبی طی نماید.
با آنکه امروزه درمان بیماری ها بیشتر
از طریق مصرف داروهای صورت می گیرد که منشاء صنعتی دارد واختصاصا
درآزمایشگاه تهیه می شوند و اثرات قاطع آنها نیز در درمان بیماری ها موجب
توسعه مصر ف آنها گردیده است، معهذا چون با مصرف بعضی از داروها
زیانهایی به بدن می رسد، روز به روز به اهمیت گیاهان دارویی و فرآورده های
آنها بیشتر توجه میشود و اعتقاد عمومی درباره آنها پیوسته تقویت میگردد.
دارچین معمولاً به عنوان پوست درخت
Cinnamomum zeylanicum شناخته میشود. در پرتغال و اسپانیا به عنوان
Canela ، در فرانسه Cannelle و در آلمانی به عنوان Zimt شناخته میشود.
در هند و ایران دراچین خوانده می شود که بمعنی چوب درخت چینی است که درقیق
ترین توضیح برای دارچین است . اسم آن از « kayumanisk» به معنای چوب شیرین
زبان مالاکا گرفته شده که معادل عبری آن «qinnkmn» است که منشا کلمة
cinnamon است. کلمة Canolla توسط ایتالیایی ها استفاده می شده تا دارچین
را توضیح بدهند به عنوان «little cannan tubes» (لوله های توپی کوچک) که
شبیه پوست ساقة لوله شده دارچین است. تجارت دارچین در قرن ها سیرزدهم و
چهاردهم در کنترل ونیس بود که به همین علت این شهر بسیار ثروتمند شده بود
(67)
مصری های دارچین را به همراه مر
درمومیایی کردن استفاده می کردند، شاید به خاطر سینامیک اسید که خاصیت آنتی
باکتریال دارد. عبری ها از دارچین درمراسم مذهبی استفاده می کردند و در
همین حال در مکزیک،کشورهای آسیایی، عربستان و در شمال آفریقا دارچین در
آشپزی استفاده می شده ولی بع عنوان ادویه د آشپزی استفاده نمیشده است.
در قرون رسطی و بعد از آن دارچین از
مصر صادر می شد که خود توسط تاجران عرب از سیلان آورده می شد. دارچین
تبدیل به یک طعم محبوب در تعدادی زیادی از غذاها شد و به عنوان محرک اشتها،
هاضمه و درمان برای سرفه و گلو درد شناخته شد. در حال حاضر در آمریکا
دارچین به طور عمده برای طعم دادن به دسرها و چاشنی ها استفاده میشود. در
حالیکه پودر آن در ترکیبات گرانی که به نوشیدنی ها و قهوه اضافه میشود
استفاده میشود. (68)
دارچین حقیقی در آشپزی مکزیکی و در قهوه و چای بسیار محبوب است.
احتمالا دارچینی که مصری ها در زمان
فراعنه استفاده می کردند و به طور عمده از چین می آمده جایی که درختستان
هایی از دارچین در جایی اطراف شهر kweikin که اکنون Guilin (Kwei به
معنای دارچین و lin به معنای جنگل است) خوانده میشود و روئید. دارچین
حقیقی سیلان که اکنون سریلانکا نامیده میشود توسط پرتغالی ها در اوایل
قرن شانزدهم کشف شد و بعد از آن تجارت آن به طور ظالمانه ای توسط آنها
کنترل شد. (65)
درخواست رو به رشد برای دارچین منجر به
جنگی بین هلندی ها و پرتغالی ها شد و در اواسط قرن هفدهم هلندی ها تجارت
سیلانی تحت کنترل درآوردند. در قرن هفدهم خیلی از هلندی ها در سریلانکا
درتلاشی برای شکستن قوانین ظلمانه مستعمره نشین های جدید قتل عام شدند .
اما این منجر به تلافی و پیشرفت پرتغالی ها درکنترل کاشت دارچین جزیره شد.
هلندی ها به زور امتیاز انحصاری دارچین
را گرفتند. برای اینکه قیمت ها را بالا نگهدارند در سال 1760 مقدار زیادی
دارچین را در آمستردام سوزاندند تا دارچین کم یاب شود. شاید این
رفتارخصمانه دوستداران خیالباف دارچین را در سایر کشورها قانع کرد که آن
ادویه بیش از اندازه در خوراک پزی استفاده شده . (68)
در هر حال در سال 1795 انگلیسی ها
کنترل سیلان را با این امید که علاقة مردم را نسبت به دارچین دوباره زنده
کنند به دست گرفتند خیلی قبل از این نهال های دارچین توسط هلندی ها برای
کاشت در اندونزی منتقل شد. اهمیت دارچین به طور مستمر و تدریجی رو به
کاهش گذاشت چون استفاده از این ادویه در آشپزی و ساختن شراب از مد افتاد
اکنون علاقه به دارچین در مصر روبه رشد است. در قرن نوزدهم در مصر دارچین
توسط فرانسوی هایی که نهال های آن را در Jardin de plantes پاریس می
کاشتند و معرفی شد. درهرحال بعد از آن اهمیت دارچین در آشپزی فرانسوی
کاهش یافت با این حال هنوز در غذهای سنتی فرانسوی کانادا استفاده میشود.
امروزه دارچین به عنوان یک ماده معطر
فوق العاده در غذهای پخته شده مصرف میشود. ولی مزهآن تعداد محدودی را جذب
می کند.و به طور مشابه دارچین به طور گسترده به عنوان دارو یا نگه دارنده
غذا یا بخور استفاده میشود. ولی تعداد محدودی را جذب می کند از نظر
محبوبیت زیاد و جدال های فراوان برای تجارت آن در هزاره گذشته، این ادویه
باستانی بدون شک امروزه شایستگی بیشتری برای تحسین دارد.
معرفی گیاه دارچین (5)
دارچین، شامل پوست تنه خشک شده ساقه
گیاه Cinnamonum zeylanicm Blume از خانواده برگ بو (Lauraceae) است که
عاری از بافت چوب پنبه ای خارجی و پارانشیم زیر آن بوده و حدقل دارای 2/1
درصد ( حجمی / وزنی) اسانس می باشد.
نام های مختلف گیاه به شرح زیر می باشد:
|
لاتین:
انگلیسی:
فرانسه:
آلمانی:
ایتالیایی:
اسپانیایی:
چینی:
هندی:
عربی:
هندی:
|
Cinnamomum zeylanicum Blume
Common cinnamon tree ceylan cinnawon
Cannelies de ceylan, cinnamone
Zimtbaum
Cannelle
Canela
Yook gway
Dal - chini, dorchini
دارچینی ، سلخجه
دراچین
|
دارچین در لغت به معنای «چوب آمده از چین » می باشد که البته بیشتر منظور دارچین ازگونه کاسیا می باشد.
انواع دارچین
گونه دارچین به نام دارچین سیلان و
دارچین کاسیا از قدیمی ترین ادویه های جهان هستند که اعصار کهن مورد شناخت
بشر بوده اند واسناد مکتوب تاریخ قدمت آنها را به 40-30 قرن پیش می رساند .
از نظر کیفیت این دو نوع دارچین باهم
یکسان نیستند ولی به علت شباهت زیادی که از نظر خواص وعطر باهم دارند از
همان قرنها پیش همیشه دو گونه :C.verun وC.cassia با هم اشتباه می شده و
حتی در حال حاضر نیز دراغلب مناطق دنیا برای این دو گونه دارچین اختلافی
قائل نیستند .
در بازار امریکا تقریبا تمام ادویه ای
که به نام دارچین فروخته میشود عملا از نوع C.cassia است ونام دارچین را
امریکایی ها از هر نوع Cinnamon می گویند .در انگلیستان مرسوم است در
بازار در محافل عملی نام Cinnamon برای گونه مرغوب C.zeylanicum ونام
Cassia برای گونه C.cassia به کار می رود . در صورتی که در امریکا طبق
مقررات مواد غذایی دارویی مربوط به سال 1938 اجازه داده شده است که کلمه
Cinnamon رای هر دو نوع یعنی C. zeylanicum ویا C.cassia به کار رود .
حکمای طب سنتی از جمله گالن طبیب
نامدار یونانی در قرن دوم پس از میلاد در کتابش دارچین سایگون ویا C.cassia
را هم ردیف با C.zeylanicum یا دارچین سیلان اعلام کرده ومعتقد است که در
مصارف طبی می توان به جای دارچین سیلان از دارچین سایگون استفاده کرد ولی
از نظر مقدار باید مقدار مصرف دارچین سایگون دو برابر دارچین سیلان باشد
.(11)
در تجارت بالاخص در صنعت مواد غذایی
پوست سایر انواع دارچین به خصوص دارچین چین Cinnamomum aromaticum nees،
دارچین پادانگ ،Cinnamomum burmnii Blumeودارچین سایگون Cinnamomum
loureirii Nees نقش بزرگی دارند.
پوست این انواع دارچین به راحتی ،
مخصوصا زمانی که پودر شوند ، با پوست دارچین قابل عوض شدن می باشد که به
واسطه بوی ضعیف تر و به خصوص میزان نسبتا دبالای کومارین ، در این نوع
دارچین ها قابل تشخیص است . (11)
گونه های مختلف دارچین که به منظور مصارف دارویی استفاده می گردند ، به شرح ذیل می باشد:
C.ceylanicum،Cinnmomum verum J.S.Presl (Cinnamomum zeylanicum Blume
دارچین ، دارچین سیلانیCeylon Cinnamo= ،Nees)
C. aromaticum Nees (C. cassia Cinnamon
وبه میزان کمتر :
Batavia Cassia ، C.burmanii (Ness) Bhume
C. Iouteirii Ness, Saigon Cinnamon.
علاوه بر پوست تنه، گلهای aromaticm نیز استفاده میشود. (3 و 10)
مشخصات گیاه دارچین
گیاه Cinnamonmum zeylanicum ، درختی
است کوچک به ارتفاع 12 – 8، همیشه سبز، دارای تاج پوششی متراکم و گسترده که
از تمام قسمتهای آن بوی معطر و مطبوع دارچین استشمام میشود. (6)
