بررسی رئالیسم در «سیاحت نامه ی ابراهیم بیگ»
مقدمه
رئالیسم
که معادل فارسی آن واقعگرایی است، به جریانی اطلاق میشود که در نیمهی
دوّم قرن نوزدهم در مقابله با تئوری هنر برای هنر در فرانسه به وجود آمد.
وقوع انقلاب صنعتی در اروپا، متفکّرانی را به عرصه آورد که با تأکید بر
اصالت عقل و خرد توانستند دین را به امر خصوصی زندگی مردم تبدیل نمایند و
موجب ضعیف شدن قدرت کلیسا شوند. افول تسلّط کلیسا بر زندگی مردم، پایههای
نظام فئودالی را که مورد حمایت ارباب کلیسا قرار داشت، سست کرد و در نهایت
به انقلاب کبیر فرانسه و به قدرت رسیدن بورژواها انجامید. این تغییر
حاکمیّت نقش هنرمند را در جامعه دگرگون کرد. ادبیّات اشرافی دیگر خریداری
نداشت و هنرمندی که مخاطب خود را از دست داده بود و ارزشهای جدید حاکم بر
جامعه با روحیّات وی همخوانی نداشت، در اعتراض به وضع موجود به درون خود
خزید و به عالم رؤیا و خیالپردازی روی آورد و بر آن شد تا جهان آرمانی خود
را مبتنی بر ارزشهایی که میپسندید در درون خود بنا نهد و موجب رواج
تئوری هنر برای هنر گردد (پرهام، 1360: 20، با تلخیص و تصرف).امااین عصیان
بعد از مدّتی نمود بیرونی یافت و برخی هنرمندان با نقد جامعهی بورژوایی
در آثار خود، در جهت اصلاح جامعه و رواج ارزشهای انسانی حرکت کردند. به
این ترتیب واقعیّت و ادبیّات به یکدیگر نزدیک شد و تلاش هنرمند برای
انعکاس تجسم واقعیّت را رئالیسم نامیدند و نویسندگان این مکتب را رئالیست
خواندند.
در
اوایل قرن بیستم میلادی و بعد از آن که رئالیسم در پی سپری کردن دورهی
درخشان و به اوج رسیدن در آثار نویسندگانی چون بالزاک، فلوبر و تولستوی در
مسیر انحطاط افتاده بود، موج تجدّدخواهی در قالب ترجمههایی ازنویسندگان
اروپایی به ایران رسید و قشر تحصیل کرده را با گونههای نوین ادبی رایج در
اروپا آشنا ساخت. این دوران که مصادف با حکومت قاجار و دوران غفلت و جهل و
بیخبری در ایران بود در این اوضاع و احوال عدّهای از روشنفکران با
تدبیر و آینده نگر تغییراتی در اجتماع به وجود آوردند که به شکلگیری جنبش
اجتماعی یا انقلاب مشروطه انجامید. «در ایجاد این جنبش ادبیّات نقش مهمّی
داشت. ادبیّات این دوران با تأثیر از فرهنگ غرب و با پرداختن به مسائل
زندگی اجتماعی و انتقاد از حکومت استبدادی وظیفهای متفاوت با وظیفهی
ادبیّات قدیم برعهده گرفت» (میرعابدینی، 1369: 19). «بسیاری از روشنفکران
ایرانی مقیم خارج و تاجران مهاجر و تبعیدیهای سیاسی که از محیط ایران دور
بودندودرآنجا با خواستها و مبارزات ملّتهای دیگر آشنا شده بودند دست
به قلم بردند و ادبیّاتی را پدید آوردند که به دلیل انتقاد از نارواییهای
اجتماعی تأثیر مهمی بر مردم گذاشت وتحولاتی را در جامعه پدید آورد»
(همان: 12).
مراغهای
از جملهی این نویسندگاناست کتاب سیاحتنامهی ابراهیم بیگرا با هدف
انتقاد از حکومت قاجار در قالب سفرنامهی تخیّلی نوشت. «این کتاب از نظر
موضوع و طرز نگارش و طراحی صحنهها گوی سبقت را از گذشتگان میرباید و توجه
زیادی رادر ایران به سوی خود جلب مینماید و زمینهی ظهور
اولّینرمانهای اجتماعی در ایران را فراهم میکند. سیاحتنامهی
ابرهیمبیگ با محتوای رئالیستی و انتقاد از حکومت ناصرالدینشاه و اخلاق و
عادات ناپسند ایرانی و با تصویرسازی زنده و جاندار و بسیار دقیق و درست
در سازمان ادبی و اجتماعی آیندهی ایران تأثیر فراوانی داشته است»
(آرینپور، 1372: 310). ازاین رو اولین داستانهای ایرانی به سبک واقع گرا
وباگرایش اجتماعی نوشته شد.
درراستای
بیان و تعریف رئالیسم در بخش مبانی نظری در حوزهی ادبیّات با مفاهیم و
اصطلاح رئالسیم در فلسفه و هنر روبرو شدیم، چون رئالیسم ازهنر و فلسفه به
ادبیّات راه یافته بود لازم شد اصطلاح رئالیسم در فلسفه وهنررا نیز مورد
بررسی قراردهیم و شباهت رئالیسم در فلسفه وادبیّات را بیان کنیم تا به
تعریف روشنی از رئالیسم در ادبیّات دست یابیم، و بعد از آن مفاهیم اصطلاح
رئالیسم و رابطهی رئالیسم ونقد اجتماعی وانواع رئالیسم بیان شد . همچنین
در این راستا به تعریف عناصر رئالیستی رمان از قبیل شخصیّت، طرح،
گفتوگو، صحنه، زاویه دید، لحن و جزئیّات رمان پرداختهایم.دلیل نقش مهم
این کتاب در شکل گیری جنبش مشروطه، ابتدا اوضاع سیاسی ایران از دورهی
ناصرالدین شاه تا پیش از جنبش مشروطه مورد مطالعه قرارگرفت و به دلیل
انتقادهای مراغهای از حکومت ناصرالدین شاه، واقعیّتهای دیگرتاریخی این
دوره، از نظر اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی، مذهبی و اخلاقینیز بیان شد. در
این بررسی به دلیل حجم انبوهی از اطلاعات تاریخی بیشتر به ذکر مواردی
پرداخته شدکه شامل انتقادهای سیاحتنامه هم باشد وچون سیاحتنامه جزء
نخستین رمانهای واقع گرای فارسی محسوب میشود که به سبک اروپایی نوشته
شده است ازاین رو چگونگی آشنایی ایرانیان باتمدّن و فرهنگ غربی و طلیعهی
رمان نویسی در ایران نیز بیان شد. در فصل سوّم به بررسی رئالیسم
سیاحتنامه پرداختهایم . ابتدا عناصر رئالیستی رمان رامورد بررسی قرار
دادیم، چون جلد اول، بخش اصلی و مهم کتاب محسوب میشود از این رو این
عناصر بیشتر در این بخش مورد بررسی قرار گرفت.در بخش دوّم این فصل،
انتقادهای نویسنده از اوضاع جامعه را به شش بخش اصلی مذهبی، فرهنگی،
اقتصادی، سیاسی، اخلاقی و اجتماعی تقسیم بندی کردیم. در بخش مذهبی به دلیل
نقش علما در امور دینی انتقاد نویسنده از علما در این بخش گنجانده
شد.همچنین به دلیل تکراری بودن برخی از انتقادها ازنظر موضوع، تنها به به
آوردن یک شاهد مثال اکتفا شد. در نهایت برای سنجش میزان صداقت نویسنده با
اصل واقعّیت، مقایسهی کوتاهی بین بخش تاریخی و و واقعیّتهای سیاحتنامه
به عمل آمد و ارزش اجتماعی آن را بیان کردیم. در فصل آخر، به
نتیجهگیریهای به دست آمده از این بررسی پرداختیم.
فهرست مطالب
فصل اول
مقدمه و کلیات
1-1- مقدمه. 1
1-2- تاریخچهی زندگی زینالعابدین مراغهای.. 3
1-3- تعریف و تحدید موضوع. 4
1-4- تعریف مسئله و فرضیات... 4
1-5- سؤالات... 6
1-6- هدف و ضرورت تحقیق.. 7
1-7- پیشینه ی تحقیق.. 7
1-8- روش اجرای طرح.. 9
2-1-انقلاب صنعتی و پیامدهای آن. 11
2-2- جامعهی بورژوایی.. 12
2-3- رئالیسم در نقاشی.. 16
2-4- معانی رئالیسم در فلسفه. 17
2-6- مفاهیم اصطلاح رئالیسم. 24
2-7- رابطهی رئالیسم و نقد اجتماعی.. 28
2-8- ویژگیهای مهم مکتب واقعگرایی.. 31
2-9- انواع رئالیسم. 32
2-9-1- رئالیسم بورژوا 32
2-9-2- رئالیسم انتقادی.. 33
2-9-3- رئالیسم سوسیالیستی.. 34
2-9-4- رئالیسم جادویی.. 37
2-9-5- رئالیسم روانشناختی.. 39
2-10- تعیین چارچوب ساختمان رئالیستی رمان. 39
2-10-1- عناصر داستان. 39
2-10-1-2- درونمایه. 40
2-10-1-3- طرح.. 40
2-10-1-3-1-گرهافکنی.. 41
2- 10-1-3-2-کشمکش... 41
2-10-1-3-3-تعلیق یا هول و ولا. 41
2-10-1-3-4-بحران. 42
2-10-1-3-5-نقطهی اوج یا بزنگاه 42
2-10-1-3-6-گرهگشایی.. 42
2-10-1-4- شخصیّت و انواع آن. 43
2-10-1-5- زاویهی دید. 45
2-10-1-6- صحنه. 46
2-10-1-6-1-برجسته شدن زمان. 47
2-10-1-6-2-تقویمی یا خطی بودن زمان. 47
2-10-1-7- گفتوگو. 48
2-10-1-7-1-ویژگیهای گفتوگو. 48
2-10-1-8-لحن.. 49
2-10-1-9- توصیف... 49
2-10-1-10- سبک... 50
2-10-1-10-1-شفافیت روایی در برابر فصاحت بلاغی.. 50
2-10-1-10-2-کارکرد ارجاعی در برابر کارکرد مجازی.. 50
2-10-1-10-3-زبان متّعین در برابر زبان انتزاعی.. 50
2-10-1-10-4-زبان محاورهای در برابر زبان رسمی.. 51
2-11- نها را به یکدیگر پیوندهندئو.سآاوضاع ایران پیش از مشروطه. 51
2-11-1- اوضاع سیاسی.. 51
2-11-1-1- اوضاع سیاسی در زمان ناصرالدین شاه 51
2-11-1-2- اوضاع سیاسی در زمان مظفرالدین شاه 53
2-11-2- وضع اقتصادی.. 59
2-11-2-1-بحران اقتصادی.. 59
2-11-2-2- تجارت و بازرگانی در عهد ناصرالدین شاه 60
2-11-2-2-1-اجناس وارداتی.. 60
2-11-2-2-2-صادرات ایران. 61
2-11-2-3- وضع گمرک ایران. 61
2-11-2-4- وضع مسکوکات در عهد قاجار. 62
2-11-2-4-1-مسکوکات رایج در ایران. 62
2-11-2-4-2-واحد مقداردر عهد قاجار. 63
2-11-2-5- وضع ضرابخانه در عهد ناصرالدین شاه 63
2-11-2-5-1-ضرب سکه. 63
2-11-2-6- وضع اقتصادی طبقات مختلف در عهد قاجار. 64
2-11-2-6-1-وضع طبقات زحمتکش در عهد ناصرالدین شاه 64
2-11-2-6-3-وضع گدایان در عهد ناصری.. 65
2-11-2-6-4-وضع اجامر و اوباش در اواخر دورهی قاجار. 65
2-11-3- وضع کلی شهرها و خانهها در عهد قاجار. 66
2-11-3-1- وضع شهرها 66
2-11-3-2- وضع خانهها 66
2-11-3-3-وضع کوچهها 66
2-11-3-4- تهران در اواخر عهد ناصری.. 66
2-11-4- وضع راههاو مسافران. 67
2-11-4-1-وسایل مسافرت در عهد ناصرالدین شاه 68
2-11-5-جمعیّت ایران دردورهی قاجار. 69
2-11-5-1-جمعیّت ایران در اواخر دورهی ناصرالدین شاه 69
2-11-5-2- جمعیت ایران در عهد مظفرالدین شاه 69
2-11-6- وضع اجتماعی طبقات مختلف در عهد ناصرالدین شاه 69
2-11-7- حکام و فرمانروایان در عهد قاجار. 70
2-11-8- وضع بهداشت... 70
2-11-9- اندیشههای مذهبی در عهد قاجار. 71
2-11-9-1-مکتب شیخیّه. 71
2-11-9-1-1-اصول عقاید شیخیّه. 72
2-11-9-2- فرقهی باب... 72
2-11-10- شعائر مذهبی.. 73
2-11-10-1- تعزیهخوانی.. 73
2-11-10-2- دسته. 73
2-11-10-3-مبارزهی امیرکبیر با بدعتهای مذهبی.. 73
2- 11-11-افکار خرافی دورهی قاجار. 74
2-11-11-1- رونق بازار جادوگری در تهران. 74
2-11-11-2- جن گیری.. 74
2-11-11-3- پیشگویی.. 74
2-11-11-4- بروز بیماریهای وبا و طاعون واعتقاد به قهرو غضب خدا 75
2-11-11-5-اعتقاد به باب... 75
2-11-12- وضع پوشش مردم. 75
2-11-12-1-لباس مردان در عهد ناصرالدین شاه 75
2-11-12-2-وضع کلاه 76
2-11-12-3-لباس زنان در عهد ناصرالدین شاه 76
2-11-12-4-لباس طبقات ممتاز در عهد قاجاریه. 76
2-11-12-6-لباس فقرا 77
2-11-13- اخلاق ایرانیان. 77
2-11-13-1- تملّق.. 77
2-11-13-2-کتمان حقیقت... 78
2-11-13-3-کور شو – دور شو. 78
2-11-14-اوضاع فرهنگی.. 79
2-11-14-1-وضع مدارس... 79
2-11-14-2-حیات ادبی در دورهی قاجار. 79
2-11-14-2-1-شعر و شاعری در دورهی ناصرالدین شاه 80
2-11-14-2-2-نثر دوره ی ناصرالدین شاه 81
2-11-14-3-وضع مطبوعات در دورهی ناصرالدین شاه 81
2-11-14-4-آزادی زنان. 84
2-12- چگونگی شکلگیری رمان فارسی.. 84
2-12-1-چگونگی آشنایی ایرانیان باتمدّن و فرهنگ غربی.. 85
2-12-2- طلیعهی رماننویسی و تکوین نثر داستانی.. 87
2-12-2-1- رسالهنویسی.. 88
2-12-2-2- داستاننویسی.. 89
3-1-1-خلاصهی سیاحتنامهی ابراهیم بیگ... 97
3-1-2- موضوعسیاحتنامهی ابراهیم بیگ... 98
3-1-3-درونمایهسیاحتنامهی ابراهیم بیگ... 99
3-1-4-طرح.. 100
3-1-5-1-معرفی شخصیّت اصلی.. 105
3-1-5-2-رابطهی بین شخصیّت و نویسنده از نظر رئالیسم. 107
3-1-5-3-انواع شخصیّت... 108
3-1-5-4-شخصیّت اصلی، همراز، فرعی، تصادفی.. 108
3-1-5-5- ایستایی یا پویایی شخصیّت اصلی.. 110
3-1-5-6- اسامی شخصیّت... 111
3-1-5-7-شخصیّت پردازی.. 112
3-1-6-زاویهی دید. 114
3-1-7-گفتوگو. 118
3-1-7-1-گفت وگو و اشخاص داستان. 118
3-1-7-2- وفق دادن گفت وگو با شخصیّت و طبقهی اجتماعی فرد. 118
3-1-7-3- شیوهی ارائهی گفت وگو. 122
3-1-7-4- چند آوایی در سیاحتنامه و جدال بین سنّت و تجدّد. 123
3-1-7-5-ساختار گفت وگو و تلاش در جهت واقعگرایی.. 127
3-1-7-5-1- لکنت زبان ملامحمدعلی.. 127
3-1-7-5-2- به کار بردن اصوات در حین گفت وگو. 127
3-1-8-لحن.. 128
3-1-9- صحنه. 131
3-1-9-1-مکان زمانمند در سیاحتنامه. 133
3-1-9-2-نشان واقعگرایی.. 138
3-1-9-3 -زمان واقعی سیاحتنامه. 142
3-1-9-4-کارکرد عنصر زمان از نظر رئالیستی.. 142
3-1-9-5- مکان واقعی سیاحتنامه. 143
3-1-10-توصیفو پرداخت جزئیّات رئالیستی رمان. 144
3-1-10-1- توصیف قیافه و شکل ظاهری آدمها و خصوصیت اخلاقی.. 144
3-1-10-1-1- توصیف وضع ظاهری.. 145
3-1-10-2- توصیف وضع ظاهری لباس... 145
3-1-10-2-1- تصویری دقیق از جزئیّات لباس... 145
3-1-10-2-2 -توصیف قیافهی پیرمرد و وضع لباس... 146
3-1-10-2-3-تصویری دقیق از وضع ظاهر و نوع لباس... 146
3-1-10-3-توصیف حالتهای مختلف... 147
3-1-10-3-1- حالت ناراحتی.. 147
3-1-10-3-2- توصیف حالت ترس... 147
3-1-10-3-3-توصیف حالت عصبانیت... 147
3-1-10-3-4- حالت ناخوشی.. 147
3-1-10-4- توصیف مکانها 148
3-1-10-4-1-توصیف مکتب خانه. 148
3-1-10-4-2- توصیف قلعه. 148
3-1-10-4-3-توصیف حمام. 148
3-1-10-5-توصیف جنس خانهها 149
3-1-10-6- توصیف وضعیّت جوی.. 149
3-1-10-7- توصیف سرگرمیهای مردم (توصیف مسابقهی گاو میشها) 149
3-1-10-8- توصیفی از حالت اطرافیان هنگام ماتم و عزا 149
3-1-11-زبان وسبک... 150
یکی از ویژگیهای نثر عامیانه ناسزاهایی است که نویسنده از زبان مردم کوچه و بازار بیان میکند. 151
3-2- نقدهای اجتماعی سیاحتنامهی ابراهیم بیگ... 156
3-2-1- مذهبی.. 157
3-2-1-1- وظایف علما 157
3- 2-1-1-1- عدول عالمان از وظیفهی نگهبانی دین.. 157
3-2-1-1-2- بیتوجّهی علمای شهر نسبت به هتک حرمت مردم به مسجدها 157
3-2-1-1-3- بسته بودن مسجدها درماههای سال و رونق آنها فقط در ماه محرم. 158
3-2-1-2-فساد اخلاقی علما 159
3-2-1-2-1-ایجاد دو دستگی و تفرقه در میان مردم. 159
3-2-1-2-2- غرور و خود برتربینی علما در مجلسها 159
3-2-1-2-3- نفاق و دورویی ملایان در میان مردم. 160
3-2-1-2-4- چشمداشت علمای شهر به میراث به جای مانده برای وراث... 160
3-2-1-5-حمایت علما از سید نماها به دلیل کارآمدی آنها در مواقع ضروری.. 160
3-2-1-3-اعتقادات... 161
3-2-1-3-1- مذهب باب... 161
3-2-1-3-2- تقدیرگرایی.. 161
3-2-1-3-3- اوراق دعا واعتقاد به برآورده شدن تمامی حاجتها 162
3-2-1-3-4-رابطهی اجنه با مرثیهخوانها 163
3-2-1-3-5-اعتقاد به سعد و نحس اوقات... 163
3-2-1-4-وضع حجاب و پوشش زنان. 164
3-2-2- بررسی اوضاع فرهنگی.. 164
3-2-2-1-بیسوادی.. 164
3-2-2-1-1- بیسوادی معلّمهای مکتب... 164
3-2-2-1-2- بیسوادی مأمورین گمرگ... 165
3-2-2-1-3- موروثی بودن طبابت در ایران بدون داشتن تجربه و علم این حرفه. 165
3-2-2-1-4- بیعلمی کشاورزان از فن زراعت و حراثت... 166
3-2-2-1-5- نبود نظامیان باسواد ایرانی و به کارگماشتن افراد خارجی برای تعلیم سربازان. 166
3-2-2-2-عدم تألیف و چاپ کتابهای جدید. 166
3-2-2-3-چاپ کتابهای ضد دینی در کشور اسلامی.. 167
3-2-2-4- انتقاد از محتوای روزنامهها 167
3-2-2-5-انتقاد از محتوای شعر شاعران. 168
3-2-2-5-1- انتقاد از نظربازی شاعران. 169
3-2-2-6- انتقاد از نثر نویسندگان. 170
3-2-2-7- انتقاد از خوشنویسان. 170
3-2-3- اوضاع اقتصادی.. 171
3-2-3-1- انتقاد از اوضاع اقتصادی.. 171
3-2-3-1-1- نبود شرکت و کارخانه در ایران. 172
3-2-3-1-2- کالاهای داخلی و تجارت... 172
3-2-3-1-3- عدم تغییر و تحوّل در امور حمل و نقل دریایی.. 172
3-2-3-2- ضعف سیستم اقتصادی کشور. 173
3-2-3-2-1- نوسان ارز داخلی ایران. 173
3-2-3-2-2- مهاجرت ایرانیان به کشورهای دیگر. 173
3-2-3-3- فساد اقتصادی.. 174
3-2-3-3-1- احتکار گندم. 174
3-2-3-3-2- رواج رشوهگیری.. 174
3-2-3-3-3- تقلّب در امر داد و ستد. 175
3-2-3-3-4- واگذاری ادارهی گمرگات و داروغگی در مقابل افزایش وجه اجاره 175
3-2-4- نقد اوضاع سیاسی.. 176
3-2-4-1-خودکامگی.. 176
3-2-4-1-1- خودکامگی پادشاهان. 176
3-2-4-1-2- خودکامگی وزیران. 177
3-2-4-1-3- خودکامگی حاکمان و شاهزادگان. 178
3-2-4-1-4- بی قانونی.. 178
3-2-4-2- ناکارآمدی حکومت... 179
3-2-4-2-1-اختلاس وزیران. 180
3-2-4-2-2- ناکارآمدی وزیران در امور مملکتداری.. 180
3-2-4-2-3- ناکارآمدی وزیر داخلی.. 180
3-2-4-2-4- ناکارآمدی وزیرخارجه. 181
3-2-4-2-5- ناکارآمدی وزیر جنگ... 181
3-2-4-2-6-منصب فروشی.. 182
3-2-5- نقد اخلاقی.. 182
3-2-5-1- تنپروری و بیخبری مردم. 183
3-2-5-2- پذیرش هر گونه ظلم و جور از سوی حاکمان و اعتراض نکردن به آن. 184
3-2-5-3- رقابت ناسالم میان تاجران. 184
3-2-5-4-تجملگرایی تاجران و غفلت در احداث کارخانهها 185
3-2-5-5-دزدی و دغلی سربازان دولت... 185
3-2-5-6- شیوع تریاککشی در میان مردم. 186
3-2-5-7-گدا صفتی فرّاشان. 186
3-2-6- وضع شهرها 187
3-2-6-1- وضعیّت بیمارستانها 187
3-2-6-2- وضعیّت حمامها 187
3-2-6-3- وضعیّت مکتبخانهها 188
3-2-6-4- وضعیّت مسجدها 188
3-2-6-5- وضعیّتمکانهای غذاخوری.. 188
3-2-6-7- وضع راهها 189
3-2-7- تاریخ و سیاحتنامهی ابراهیم بیگ... 190
3-2-8- ارزش اجتماعی سیاحتنامهی ابراهیم بیگ... 193
4-1- نتیجهگیری.. 196
فهرست منابع و مأخذ: 201
