مسئولیت (مدنی و کیفری) پزشک
در این مقاله مسئولیت پزشک را از دو جنبه
کیفری و مدنی مورد بحث قرار می دهیم و هدف این است که روشن کنیم آیا
مسئولیت پزشک منوط به اثبات تقصیر او است یا فراتر از آن نیز می رود؟ و
دیگر اینکه آیا پزشکی که به قصد احسان فردی را معالجه می نماید ولی به عللی
آن فرد جان خود را از دست می دهد ضامن است مطلقاً در همه موارد یا در بعض
موارد ضامن است؟ و یا اینکه در مورد پزشک کلاً قاعده احسان – که مسقط ضمان
است – را جاری کنیم؟ بدین معنی پزشک محسن است و بر طبق آیه شریفه «ماعلی
المحسنین من سبیل» ضمانی بر او نیست. و چنانچه قائل به ضمان شویم در واقع
بوی اسائه شده است «هل جزاء الاحسان إلا الاحسان» جهت روشن شدن مطلب کنکاشی
پیرامون مسئولیت پزشکی در ابعاد مختلف لازم است.
● مسئولیت پزشکی
آیا در موردی که پزشک بطور مستقیم باعث
تلف جان یا مال بیمار می شود باید او را ضامن دانست هر چند در عالم پزشکی
خطائی مرتکب نشده باشد؟
تمیز اتلاف در مواردی که پزشک تمام السبب
را ایجاد می کند، به ویژه در امر پزشکی دشوار است. بطور معمول، رابطه
مستقیم بین تلف و اقدام پزشک در جراحی ها بیشتر عینیت می یابد. بر همین
اساس ماده ۲۶ قانون دیات تدوین شده است (۱) که مؤدای این ماده مطابق نظر
مشهور فقهاء عظام است، و قید «اگر چه ماهر بوده باشد» در پایان ماده نشان
می دهد که بکار بردن مهارتهای متعارف در امور پزشکی نیز او را از مسئولیت
نمی رهاند. برخلاف نظر ابن ادریس (قده) که می فرماید: پزشک آگاه و محتاط و
مأذون را ضامن نمی داند.
بنابراین، جراح زیبائی که بین بیمار را
قطع می کند ضامن است. زیان دیده تنها باید وقع فعل و انتساب آن را به پزشک
جراح ثابت کند و هیچ گونه نیازی به اثبات خطای جراح ندارد. و گروهی از
فقهاء (۲) اذن بیمار را سبب از بین رفتن ضمان می دانند، بدین معنی عملی که
از نظر شرعی مجاز باشد ضمان ندارد، و مشهور فقهاء اذن را ناظر به مداوا می
دانند نه اتلاف.
این معنی در مورد دامپزشک نیز وجود دارد،
چنانکه در ماده ۲۷ قانون دیات می فرماید: هر گاه بیطار و دامپزشک گرچه
متخصص باشد در معالجه حیوانی، هر چند با اذن صاحب او باشد، موجب خسارت شود
ضامن است، مگر اینکه قبل از درمان از صاحب حیوان برائت حاصل نماید.
علیهذا اگر اثبات کند که احتیاطهای لازم و
آنچه دانش پزشکی امروز در اختیار جراح نهاده است، بکار برده است، می تواند
رابطه علیت بین کار او و تلف را دچار تردید یا منتفی کند و آن را منسوب به
طبیعت بیمار و نقص دانش پزشکی سازد. همچنین اکراه، و گاه غرور و وقوع
حوادث پیش بینی نشده و احتراذ ناپذیر مانند زلزله و آتش سوزی – نیز رابطه
میان فعل پزشک و ورود خسارت را قطع می کند.
از نظر اجتماعی، مسئول شناختن پزشک درباره
زیان ناشی از اقدامی که او در چارچوب دانش زمان خود داده است. قدرت ابتکار
و شکوفائی استعداد را از او می گیرد و دانش پزشکی را در مرز درمان های
مرسوم و بی ضرر متوقف می سازد. از بعد اخلاقی نیز، چگونه می توان جزای
احسان و نیکی را به بدی داد، و از انسانی که همه کوشش و دانش پزشکی خود را
در راه درمان بیمار بکار برده است خسارت گرفت؟ و این معنی برخلاف حکم عقل
عملی است «هل جزاء الاحسان إالاالاحسان» ضامن دانستن محسن بحکم عقلاء بماهم
عقلاء نباید، «ما علی المحسنین من سبیل» بملاک شکر منعم و جزو آراء محموده
است، و قهراً قاعدهملازمه جاری می شود.
به تعبیر دیگر، می توان به طور شکل اول ثابت کرد که پزشک ضامن نیست، پزشک محسن است، و محسن بطور کلی ضامن نیست، پس پزشک ضامن نیست.
از یک سو، هرگاه این مسئولیت منوط به
اثبات تقصیر پزشک باشد، تعصبهای صنفی و پیچیدگی تحقیق و عدم وجود دانش تام و
کامل مانع از آن می شود که این دعوی به نتیجهمطلوب برسد.
بنابراین در فرض تسبیب محتمل است، همینکه
رابطه میان اقدام پزشک وورود خسارت ثابت شود، برای مسئول شناختن او کافی
است، مگر اینکه پزشک دلایل و مدارکی ارائه نماید مبنی بر اینکه علت ورود
ضرر و خسارت امری خارج از توان او باشد.
● دیدگاه فقه شیعه در مورد مسئولیت پزشکی
محل اختلاف بین فقهاء عظام زمانی است که مریض یا اولیائش اذن در علاج داده باشند و در صورت عدم حصول اذن اختلافی در وجوب ضمان نیست.
همچنانکه زمانی که پزشک از بیمار برائت بگیرد عدم وجوب ضمان مجمع علیه است.
کنکاشی پیرامون اذن و برائت نسبت به ضمان پزشک
الف) در صورتیکه پزشک مباشر در علاج باشد بدون حصول اذن، فقهاء عظام قائل به ضمان شدند مستنداً به قاعده اتلاف.
ب) در صورتیکه پزشک مباشر در علاج باشد و
اذن از مریض گرفته باشد بدون اینکه برائت از او گرفته باشد، حکم به وجوب
ضمان مشهور است نزد فقهاء مستنداً به قاعدهاتلاف؛ برخلاف علامه حلی (قده)
که قائل به عدم ضمان شده است مستنداً به اینکه ید او مأذونه است و اصل عدم
ضمان می باشد. گروهی از فقهاء به وی اشکال کردند که این اصل به قاعده اتلاف
مدفوع است.
نوع فایل: word
سایز:26.7 KB
تعداد صفحه:5
